a writer's diary... journalist chronicle...

Just a glimps of Cervantes. When I got there, there's this old building that was placed on high school campus. This was erected during the Spanish regime. In this Spanish building, there was a museum, you can find here some of the old things presumably used by the Kankanaey, Igorots and Itnegs. There's this latok (latok was a large plate-- during pre-spanich and spanish time, tipical ilocano eat together in one large plate called "latok", it is made from hard wood), bande or a jar made from hard trunks of wood, annanga or raincoat, bigao, calben and many other.

This building used to be the capitol of Mountain Province, when this Montanosa was not yet subdivided. But when Cervantes belonged to Ilocos Sur, the capitol or central office of Mountain Province moved to Bontoc.

As of now, the building id dilapidated, and it needs repair. How historic, it is, for this building that its story should be conserved.

Anyway, I got a chance to chat with Lt. Kigis, he's from Mountain Province, he gave some directions in Montanosa. From Cervantes, you can lead to Mankayan where the infamous Lepanto Mines can be found. After that, you will pass to Bugias, an intersection can be found here, one will go to Mountain Province, another is Bengue, and of course, the coldest part of the Philippines-- municipality of Atok. From Atok, you will go to Sayangan, then to Akop, La Trinidad, and of course, to Baguio City.

It means, from Ilocos Sur, you can straight to Baguio City, the reward is the haven of trees and virgin mountains.

Oh, yeah, this was just scratch, it is unedited.

Eco-Histourism!
This a new program of the provincial government of Ilocos Sur which aim to attract tourists all over the globe by reviving Historical sites, refreshing and rehabilitating it.
I am writing a paper regarding Cervantes, Ilocos Sur. The home of the Capitol Building of Mountain Province and the place of the renowned Bessang Pass Battle where the last stand of General Tomoyoki Yamashita lies here.
I was in Cervantes last June 4 and 5 regarding the KABSAT Caravan of Gov. DV Savellano. It was a memorable trip to Pass because I want to see Bessang Pass... what changes in it during my last visit, way back 2000.
There was big change, especially the road to Cervantes. It is under construction by Thai-Italian Construction which airms to cement the road from Tagudin, Ilocos Sur way up to Baguio City.
June 14,1945 when General Yamashita surrender to USAFIP troops when he and his Japanese Imperial Army defeated at the said battle.
At 2:15 pm, June 5, we were going back home. We reached the peak of Bessang Pass, the fog was everywhere, you could'nt almost see the car or people in front of you. In Baguio City, you can experience fog by 4pm, but here in Malaya, Cervantes, you can experience it at this very point in time.
It was cold and the mountains is covered this fog that it is like in the movie April Snow that it was covered bysnow.
Mayor Benjamin Maggay invited the governor and us to up the hill, to see the fox holes used to be the shield of the Japanese Army. There were lots of them. Some where covered with earth and grass, some were not.
There are lots of holes digged by treasure hunters. These treasure hunters is hoping for some gold bars presumably left during the retreat of the Japanese.
We gather some metal scraps. I cant believe it, the until now, you can see some bullets, empty shell of garand rifles, mortars and other war weapons when you dig the land. I got one, a bullet of garand, it was bluish. I kept it as a souvenir.
Mayor Maggay invited us again in the higher hill in what he called "Crown of Pine Trees". Why? Because it is the highest Point in Bessang Pass, where you can see the whole Ilocandia.
He further explains why Yamashita was defeated during world war two.
Gov. Savellano has plan to revive this place,make it have of tourism. It includes a museum where you can see some artifacts, goods and things that is used during the World War II. There is also a plan to put up mountain resort so that you can stay here for a whole night of a month.
It was a nice idea... I hope it will work.
Kase, ang mga turista, dumadaan lang dito.
I hope, they will go here not just only to buy sayote or patatas... but to see

Ilocos Sur has two World Heritage Site...
The Vigan Heritage Village and the Santa Maria Church.
I seldom go to Santa Maria... Its amazing that this baroquial church is included in the heritage site.
It is magnificent. The baroque architecture, the leaning tower, and the 84 steps up to heaven.
While your in top, you can see the whole Santa Maria proper.
But more than this, is the feeling of belongingness. It seems your in the cloud of heaven.
And while your there, you will have feeling of lightness... and mystery.
Yes, what you see is not enough. You will think what's inside and outside this church.
What mystery and secrets that it possesses.
There are many things to be write about this place... but i think, for now, this is enough.
Well, I guess, you should come here and i'll be willing to be guide.

Candon City has many happy faces. Recently, in Candon City Fiesta, it was package in the streetdancing competion. Check this out, guys. This one is from San Fernando City, la Union who participated in the streetdancing competition.

TI BIRHEN A RABII ITI KINBILIBIL


Alas siete iti rabii, kadduak ni Jay-Romero iti DZTP, ti guidemi ket ni kagawad FernandoRamos. Magmagnakami iti desdes nga umul-uli iti bantay. Uray maysa a balay, awan ti nalabsanmi. Dua nga oras kano ti pagnaenmi agingga a makagtengkami iti sitio Kinbilibil.
Ngem sakbay a nakadanonkami iti putputong a lugar iti daya ti Santa Cruz, Ilocos Sur. Nagsardengkami iti tapaw ti kalbo a bantay. Adda dap-ayan ditoy a nairanta a paginanaan.
Ngem diak naginana, addaak iti ruar, addaak iti tapaw ti kalbo a bantay, kaslaak adda iti tapaw ti lubong.
Itak laeng manen nakita ti rabii iti kinabirhen. Awan ti aniaman a lawag a nangdadael iti kinangayedna. Malaksid kadagiti raniag ti bituen iti kaltaang ti sipnget, awanen ti makitak. Ket daytoy a buya ti il-iliwek manipud idi ubingak… idi ubingak pay nga iti lugarmi ket awan silaw malaksid kadagiti kingki ken lampara. Kadduak dagiti kaubbingak, rummuarkami ket agtiliwkami iti kulintaba.
Awanen ti nangayngayed pay iti rabii a birhen iti lawag.


Sinabatdakami dagiti grupo ti nataengan ken ubbing a nakamasngaad iti paraangan ti balay a naaramid iti natablon a kayo a narra, sagat ken dadduma pay. Adda isem iti matada dagiti sinangbayanmi ken nadayawda. Adda maibagasan a panagraemda kadagiti kasangsangpet a grupo.
Naamuanmi a sangapulo ket uppat laeng ti bilang ti bubong ti balbalayda. Sangapulo ket pito met iti rehistrado a pamilia iti purok. Daytoy ket iti sitio Kinbilibil. Gapuna a nairaman ti Linggaoa ken Kinkoop tapno ad-aduda.
Iti rabii ket dagiti kingki ken dagiti lampara pay laeng ti silaw ta awan pay laeng iti koriente ti silaw, ngem addan dagiti nakawayat ta madamada metten nga agikabkabil. Adda kano generatorda idi a gangtanda laeng iti rabii (tunggal pagtaengan ket adda batangna a gumatang ti gasoline) ngem manipud idi ngimminan ti koriente ket didan ginangtan.
Iti daya na ket ti dakkel a bantay a yan pay laeng ti naraber a kakaykayoan. Kunada nga adda pay laeng dita dagiti atap nga animals kas koma dagiti sunggo nga agay-ayam iti ungto dagiti kawayan ken kayo, dagiti alimaong a maysa kadagiti karigatan a tiliwen ta nakakutukot iti daga, ken alingo a sa la nalaka a maala no panagtutudo. Adda pay aggatol wenno atap a kappi, pikaw wenno atap nga aba ken dadduma pay.
Adda kataltalunan ngem napattok-pattok daytoy iti naduma-duma a paset ti bantay. Kadagiti dadduma ket adayu unay manipud iti sitioda. Agsipud ta kabanbantayan, gapuna a saan amin a paset ket mabalin a talonen.
Sada laeng makababa iti patag no adda gagaraenda a gatangen aglalo la unay dagiti kangrunaan a kasapulanda ti inaldaw a panagbiagda. Saanda ketdi met nga agparikut iti bagas ta isu laeng met ti maipapaay a grasia kadakuada ta adda met pagmulaanda. Ngem adu ketdi ti prutasda.
“Addakamin ditoy idi kalpasan iti gubat”. Dayta ti kuna ti maysa a baket a nataengan a napagsaludsudanmi. Dagiti kano agpanggep idi nga agian iti purok ket saanda a nakaanus ket pimmanawdan. Saan ketdi met a napardas a nanayonan dagiti bilang ti balbalayda. Ken ti panagadu ti ubbing kasla ammoda a kontrolen.
Kas maibasar iti maysa a pakasaritaan, daytoy a lugar ti maysa a nagdappatanda idi a ti barangay Mapalina ket adda ti maysa a sakit a nagbalin nga epidemia. Kunada, no maipunpon ti maysa a natay, adda manen sumaruno. Kasla angol, kunada.
Maigapu iti daytoy, pinanawanda ti Mapalina ket nangibangonda ti bukodda a lugar, ket dita a bimmangon ti sition ken barangay kas koma Kinbilibil, Daligan, Kinmarin, Kinnayad ken dadduma pay.
Umanay laeng a pakadamaganda ti damag manipud ti de bateria a transistor a radio a pagdengganda. Bayat ti panaginana ti grupo nakasagana ketdin ti nabaknang a pangaldaw ngem pagin-inanaan ti grupo nagisaganan dagiti dadduma iti bassit a programa a maaramidto kalpasan ti pannangan.

Ti programa
Kasla nakikadua iti naiisem nga isisingising ti init iti dayta nga agsapa ti Disiembre. Daytoy nga aldaw ti natinong a pannakaisayangkat ti napagkaisa a proyekto iti DZTP Radio Tirad Pass, ken babaen iti suporta 50th Infantry Battalion ti Philippine Army ken dagiti pagadalan a Cabanela Early Learning Center ken Bannua-Moran Educational Training Center. Danunen ti maysa kadagiti kasulinekan ken kangatuan a lugar iti Ilocos Sur.
Ti kangrunaan a panggep ti grupo; ikkan ti regalo dagiti ubbing iti sitio Kinbilibil, barangay Daligan, Santa Cruz, Ilocos Sur; sitio Linggaoa, barangay Pidpid ken sitio Kinkoop, barangay Kinmarin, Salcedo, Ilocos Sur.
Dagitoy nga ubbing nga agtawen sangapulo nga agpababa. Dagitoy a barangay ti inrekomenda da Sgt. Garcia, CMAO ti PA gapu iti kinarigat ti kasasad ti panagbiagda.
Apagbuang pay laeng iti lawag iti dayta a nasapa a bigat ti Sabado, nakakarkaragtingen ti riknami a mangipaay ti regalo. Iti istation ti radio, nakitami dagiti naintar a naikarton a regalo kas koma dagiti daan a luplupot, sapsapatos, ay-ayam, noodles, tsokolate ken dadduma pay.
Malaksid kadagiti staff ti DZTP nga idadauluan ni Station Manager Arlon Serdenia, indauluan met ni 1st Lt Dominador Valerio, nga isu ti Civil Military Officer for Operation ti 50th Infantry Battalion ti PA a nakabase idiay Guimod Norte, San Juan, Ilocos Sur dagiti nasurok 20 nga army. Adda pay ni madam Effy Cabanela a owner-manager ti Cabanela Early Learning Center, ken dagiti training student ti Banua Training & Educational Center-- maysa a pagadalan kadagiti caregiver services a kukua met ni Bernadeth Anneb. Ni Yts Alvarez a maysa a rakista iti Baguio City ken Stephen Balanza a mannurat ti Bannawag. Ni William Baricawa ti Information office ti Candon. Agraman dagiti barangay officials ti nagkatlo a barangay ken SBM Adan Gumangi iti Santa Cruz.
Magagaran dagiti tunggal maysa a makadanon iti tapaw ti nasulinek a lugar ken kabanbantayan iti sitio Kinbilibil , Linggaoa, ken sitio Kinkoop. Kinapudnona ket addan ti pakpakauna a grupo a nagturong iti Kinbilibil. Alas siete iti bigat, nagrubbuat ti grupo iti DZTP. Alas otso met idi nangrugikami a magna iti desdes nga umuli iti umuna a bantay a sang-atenmi.
Nasurok a dua nga oras a sang-atenmi ti desdes a naikunikon iti rangrangkis ken waig manipud iti Barangay Daligan nga agturong iti Kinbilibil. Ditoyen ti pagu-urnongan dagiti ubbing ken nagannak dagiti lumugar nga aggapu iti Kinbilibil, Linggaoa ken Kinkoop.
Iti damona ket maymaysa pay laeng met ti grupo ti sumurpk-kumurang 40 a tao a nagkukuyog. Nakakarkaragting pay met a simmang-at iti umuna a bantay a natupar. Ngem bayat a bumagbayag ket masayya-sayya ti grupo. Agingga a kalpasan ti maysa a panagna ket nagkapaten ti grupo.
Ti umuna a grupo ket adda sadiay ni Stephen ken Yts, agraman dagiti sumaglilima nga estudiante ti Bannuar-Moran. Kadduada ni Bong Apostol a manursuro iti Amarao National High School iti Santa Cruz. Kadduada dagiti sumagmamano a nagassiw ti kinarkarton a regalo a bumarangay nga idadauluan ni Kapitan Danny Arciaga ken ni SBM Gumangi, ken soldado a nagserbi a guide payen.
Ti maikaddua a grupo ket da station manager Arlon kenni Stephen, kadduada met dagiti dadduma nga estudiante ti Bannuar Moran ken ti guide nga Army ken bumarangay. Kumankantiaw ni Manong Willy ta naud-udida.
Ti maikatlo a grupo ket ni Madam Effy a nakasuot pay iti uniporme ti soldado. Napintas latta ni ma’am uray nabannog ken pirmi’t ling-etnan.
Ti maikapat a grupo ket ni Racquel Laranang a kinadkaddua ni Jeff Barredo ken dagiti marigrigatan nga estudiante ti Bannua-Moran ken dagiti nagad-adu a soldado a nagbalin a securityda.
Kadagiti pada a lalaki, naganas ti magna uray iti nasurok sangapulo ngata a kilometro, Uray maysa a balay koma ket awan ti nalabsanmi. Imbag laketdin ta adu dagiti napipintas a kadduami a dakkel a banag kapatpatang bayat iti panagna.
Ti kapartakan nga oras a makadanon ti maysa a tao ditoy ket iti uneg iti dua nga oras. Kinabaelan dayta ti umuna a grupo. Ti kapautan ket uppat nga oras, dayta met ti nagun-od ti maikapat a grupo. Kunada ngarud, nasayaat laeng no makaulesda pay inton rabii.
Maymayat ti nagna iti rabii kano a panagna ta nalamiis ti aglawlaw, dika unay mabannog. Ngem dagiti naud-udi a grupo, agling-etka a magna, agling-etka pay iti bara ti init.
Ti Boodle Fight
Nakarikna ti grupo ti bisin idi maisagana ti taraon iti naisangsangayan a wagas… wagas dagiti adda iti military. Boodle-boodle fight. Dagiti taraon ket maikabil iti atiddog a lamisaan a naparabawan ti bulong ti saba. Maikabil ditoy ti innapoy iti paatiddog, maiparabaw dagiti tallo a klase a sidaen. Ket iti dayta a lamisaan, likmotenen grupo, ket manganen. Ngem iti pannangan, awan ti kutsara, awan ti tinidor. Masapul a kammet ti aramaten. Gapuna, nakaay-ayat ta uray da madam Racquel ti DZTP, madam Effy ti Cabanela Early Learning Center ken dagiti napinpintas a babbalasang ti Bannua-Moran ket nagkammetda. Nagmayat gayam ti riknana nga awan ti nangato ken nababa.
Batognan, ibusennan. Ket ne, nabisinankamin sa met iti panakaparigatmi a nagna ta dandanimi a naibus ti batogmi. Linetlet, ngem kasla man nasam-it ti taraon iti daytoy a gundaway. Wenno, naim-imas a talaga no manganka babaen iti ima.
Saan a madmadlaw babaen ti gagar ken ragsak kadagiti ubbing nga umis-isem ngem agin-inuten ti panagpababa iti init.
Nadagsen ti riknami idi agpakadakamin. Ngem kasla limmag-an ti addangmi a simmalog gapu ta awanen sawsawirmi a sumalogen kadagiti desdes nga agpababa.
Kasla nakikadua manen ti bimmalitok a maris ti lumneken nga init idi addakamin a nakasalogen iti barangay Daligan nga isu ti ayan ti nangibatianmi ti paglugananmi. Nataliawko dagiti a nangisayangkat ti nagkaisa a proyekto saan a mailibak iti panaglulupoymi amin. Kasla kami naglowbat ngem maka-send pay laeng ti text.
Kastoy gayam ti tumulong, uray narigat, naragsak.

I have gone again to Gregorio del Pilar, the place of virgin and exotic beauty of wilderness and culture. I just don't know why this place have soft spot in my heart. You know, i have written many stories set in this place, some of them have been published, including my first prize in Palanca entitled: Goyo: Ti Dangadang iti Ulep. But some of them were still in my possession unpublished, which i considered more beautiful and cultural (including my first story here entitled: Ti Sangapulo ket Pito a Karayan iti Del Pilar). Oh boy, you'd wish, you'll be here to see the Tirad Pass National Park, the Sibol Hot spring, the payoh, mountains, rivers and the scattered stones seemingly to meteorite.

Bago Burial, yap, i paralleled it to Indian Burial... well, i suppose. But its not, becuase when I got their last October 20 to attend the wake of the DSWD officer of Candon which roots is from del Pilar, my expectations were not the ones happened. You know the Damaam culture of Bago, it is a Bago culture done on the wake of the dead. The old men form themselves into circle, in the middle of them is a tapuy or basi (rice wine or sugar cane wine). Among themselves, they will select to be the host. The host will be the one to put a tapuy on the glass, and give it to someone among the circle of old men. When the glass is received, that old man will drink the tapuy and consiquently sing the chant of Dayyeng. In Dayyeng, the old man will tell where he came from, what is his relation to the dead, console the bereaved family, ask Kabunian to guide the spirit of the dead, etc. The dayyeng will consist of 20 minutes or more. The host will again put tapuy on the glass, and give it to another old man, and that old man will do the same.

In that wake, there was no Damaan happened, the old man, of course, gather among themselves, when they feel they want to Dayyeng, they just pick the microphone, and presto... Dayyeng.

I was little disappointed because what i want to see and recorded is the proper manner of Damaan, but that did'nt happen.

Anyway, i just console myself recording their chants, how they Dayyeng.

And oh, I did'nt sleep well that night. An lamig kase.... Grabe!!!

Lallo, Cagayan

Iti maikaddua a gundaway, nakapanak iti Cagayan (umuna idi nagatendarkami iti 35th gumil convention idiay Penablanca, Cagayan) gapu iti Gumil Convetion. Manipud ngamin idi nangabakak iti Ammafla idi tawen 2002, awan metten ti naliwayak a konbension.

Nice place, its how i described Lallo. It has rich historical background (the nueva segovia was first situated here, hundred years ago.) ken scenic environment. Though I say, that maybe, its still on fourth or third class municipality, it has its own flow of economy. I have learned also that the district has its planned to file (or maybe filed already) a bill converting the municipality as a city. Lallo is long been a city, they say it is the third city in the Philippines. The first was Cebu City, second is Manila and third is Nueva Segovia or Lallo, fourth is siudad Fenandina...

Ngem iti daytoy a gundaway, iti bukodko a pannirigan ken pammaliiw, saan unay inarakup dagiti mannurat t convention. Apay ngay a kasla nagbassit metten ti nagatendar, no diak agriro ket nasurok laeng iti sangagasut. Napaliiwko pay nga ad-adu dagiti nagparang laeng kalpasanna ket nagawiddan a dida nagsubli. But anyway, adda met ti bukodda a rason no apay a dida nagatendar.

Awan ti makunak iti panangbisita ti Gumil Cagayan nga idadauluan ni Apo Arthur Urata, ta nupay gaholda iti oras ngem inaramidda ti kabaelanda tapno agballigi laeng ti konbension. Malaksid iti dayta, ket dimteng pay kadakuada ti maysa a pannubok iti biag ta kas insalaysayna, iti nabiit ket natay ti kabsatda. Supposed to be, idiay koma ngamin Ilocos Norte ti nakaisayangkatanna.

Okay, nagrubbuatkami kenni Manong Pablito Alcantara iti Huebes iti rabii ditoy Candon. Ngem koma, iti pay laeng bigbigat iti Biernes ti panagbiahek, ngem agsipud ta nasarakak ni Manong Pabs iti plaza ti Candon nga agur-uray, nagkuyogkamin. Napankami immun-una idiay balay sa nangan sa kami nagrubbuat. Naglugan kami iti Farinas agarup alas 8:30 iti rabii ket nakadanonkami idiay Laoag agarup alas 11:00 iti rabii. Naturogkami iti balay ti maysa a kabsatna.

Alas otso met laeng iti bigat idi naglugan kami iti GMW manipud laoag bound to Lallo, but we learned that the bus cannot reach Lallo, instead, we stop at Magapit. In the bus, we met other delegates from Ilocos Norte such as Manong Miks (Arnold Pascual Jose), Linda Tugade, the sister of Manong Terry Tugade, etc, Virgilio Dumaloy and others. We travel from 8:30 am until 1 pm. Its good that the environment has a scenic view. Especially Paguppud, Ilocos Norte. Wow, the place... I love it. We had a stop over at Paraiso ni Anton, and oh, i much amazed how God created this place.

I have some distractions in my minds, one is that my money is already short. All i have is P800 and five hundred of this will be for registration. All be left is P300, and the fare from Lallo ti San Esteban, Ilocos Sur is less than P500. it means a i have to walk that mile. My golly. My only hope is that i have a P7500 prize in Premio Andel. I hope that it does not duplicate on what had happened on ATILA of manong Art Ignacio, that until now, he still not give our prizes.

Anyway, from Magapit, naglugankami ti traysikel agingga Lallo National High School. Addada manong Arthur a nangsabet kadakami. Register, istoria, pinnadamag, katkatawa....

First night, naaramid ti programa. And again, as i expected, the present happening seems to me happened before, i know it. Coz it happened to many times, it was first happned in my dreams (see related story on this). Thanks God, i have my prize, i will not walk anymore from Lallo to San Esteban Ilocos Sur.

After the program, Col. Lagmay has the table to have his story. Dagiti adventures ken misadventuresna kas maysa a kameng ti air force, adu met nga ideya ti nangegak. Inistoriaannakami kada sir Robert Alicias, Bucaneg Awardee Herminigildo Viloria, etc until 2 am in the morning of Saturday.

Iti bigatna ket naaramid ti seminar. Inindengak ti seminar ni Apo Rey Doque maipanggep iti daniw. Ita laeng a maranaak ni apo Doque iti seminar a mangilawlawag kadagiti rumbeng nga aramiden ti maysa a mannurat. (Addan sa ket panggepna a tumaray iti sumaruno nga eleksion iti gumil, he he he). Nangseminar pay ni apo Ben Pacris, madam Duldulao ken Prof. Clarito de Francia. Iti malemna ket mayat kano ti discussion maipanggep iti sarita iti seminar nga indauluan ni Joel Manuel. Naglibasak ngamin iti malemna a nagturong idiay Tuguegarao City tapno sarungkarak dagiti kabagiak ditoy. Apow, ta dua nga oras gayam ti one way iti Lallo to Tuguegarao, vice versa. Ngem ok lang, mayat met. Idi sumangpetak, pagisu a pananganen.

Iti rabii, makakankantaak, ngem awan laketdin gasatkon iti mike, idi kuan, nangrugi ti programa, awan manen ti namnamak a makakanta koma. Ngem iti dayta a rabii, inandingayko ni Mary Anne Diga, balasang iti Ilocos Sur a kayatna ti agbalin a mannurat. Imbagak met kenkuana dagiti tips ken wagas iti panagsurat, ken sumagmamano a pointers ken pammatibker. Idi nalpas ti programa, isu met ti panagsina min.

Iti bigatna, naglibaskamin a nagawid kada sir Alicias, apo Viloria, manong Pabs ken ni Mary Anne, kadduami ni manang Linda. Naglugan kami iti mini bus alas singko iti agsapa kalpasan a nammigatkami. Ayna, makaktang iti ubet ti napaut a panagbiahe, agasem met ta manipud alas singko ket dimmanonkami iti ala una iti Laoag. He he, bag laketdin ta balasang ti kaabayko.

Nagsardengkami kenni Mary Anne idiay Laoag, napankami nangaldaw idiay Jollibee sa kami met nagbirok ti pag-shoppingan. Gimmatangak met iti shakey para kadagiti ubbingko. Alas tres iti malem idi inkeddengmi kenni Mary Anne nga agpaituloden iti Farinas tapno agawiden.

Nakadanon isuna iti Magsingal agarup alas singko iti malem. Alas sais met idi makadanonak iti San Estebak.

Iti pannaturogko, ammok latta a subliak to manen iti lagipko dagiti napasamakko idiay Lallo, Cagayan ken kabayatan ti biahe mi. Adu pay ngamin ti diak naiyestoria ta amangan no kurangen ti space ti blogko.

NAKNENG: LANGA TI SIGUD A LUBONG


MARIJUANA?
No pudno nga iragpatnaka iti ulep? Napaneknekakon! Ngem saan a kas panpanutenyo… kasano? Daytoy ti linaon ti biographyk.
Idi yawis ni Police Sr. Inspector Marlo Castillo, hepe iti 104th Provincial Mobile Group ti Ilocos Sur nga adda ti operasion nga agpag-ot iti marijuana iti maysa nga upland municipality iti Ilocos Sur, insigida a nagtung-edak.
No apay?
1. Kayatko a makita ken maaddaakan ti maysa a birhen a lugar a manmano ti nadanon dagiti taga-baba (patag). Makita ti pintas ti nakaparsuan a di pay rinames ti agdama a teknolohia: dagiti orkidias, sunggo, kabanbantayan…
2. Kayatko a makita ken marikna ti kasasaad dagiti agnanaed ditoy a no palausen ti agsarita ket kanayon a mangar-arapaap iti panakaramanda iti sardinas ken noodles. Apay a maanusanda ti agbiag iti lugar a dagiti lamok laeng ti makibiang kadakuada? Apay mapnekdan iti kanta dagiti kuriat ngem iti tukar iti component?
3. Makita ti plantasion ti marijuana (maikatlo laeng). Apay a di maibus iti tinawen a panakapagpagotna.
Nagpakadaak iti management iti DZTP a pagtrabtrabahuak a kayatko sumurot iti mision. Magagaranak a mapanen idi tinung-edan daytoy ti managermi.
ALAS DIES Y MEDUA (Pebrero 16, 05): Addaak iti sango iti Kea Square Shopping iti Candon City ta ditoy ti pangdagasan kaniak ti 104th Provinvial Mobile Group nga idadauluan ni PSI Marlo Castillo. Aggapuda iti kampoda iti Narvacan. Madamdama pay, sumungaden ti 6x6 a truck a paglugananmi. Awan ti inana, diretso ti lugan iti ili ti Bangar, La Union ta ditoykami nga agpadaya nga agpa-Sugpon. Idi agpadayakamin, nangrugin ti agpangato-agpababa-agsikko a kalsada iti bantay a dinaliasatmi. De-dual ti lugan tapno kabaelanna nga ulien ti bantay a nangato, adda pay pabiglana nga agsikko, pagsiaatanna, sementado ti kalsada. Ti barangay Porporiket a kadayaan iti Bangar, motorsiklo laeng ti pagsakayan dagiti bumarangay. Kinuna pay ti maysa a pulis: “idi saan kano pay a semento ti kalsada, de-kadena kano dagiti jeep nga agpa-Sugpon.”
Nalang-abko ti Sugpon idi rugianmi a ballasiwen ti nalawa a karayan Amburayan.
ALAS DOSE. Nadanonmi iti sentro ti Sugpon. Umuna a destinasionmi ti kuerpo iti pulisia. Sinabetnakami ni PSI Joemar Labiano, Chief of Police ti Sugpon. Nangan-palpa-inana. Naaramid ti briefing iti agarup tallopulo (30) a pulis maipanggep iti kinarisgo iti daytoy a mission: “Agridamkayo, adda impormasion nga igam dagiti cultivator.” Kinuna ni Capt. Labiano.
ALA UNA Y MEDIA. Nagrubbuatkamin. Kunak no magnakami, ngem saan ta agur-urayen ti maysa a passenger type jeep a paglugananmi. Nagpuestoak iti sangguanan, kaabayko ni Captain Castillo a team leadermi. Barangay Danak ti sumaruno a destinasionmi. Kunak no mayat ti pagdalananmi ta naglugankami met, ngem manipud iti panagrubbuat a nagdaliasat iti karayan Amburayan, saanen a simmiasi pay ti lugan, karayan lattan ti desdesdesenna. Ket iti nasurok maysa nga oras a panagbiahemi, nagrubbuat iti karayan; nagsardengkami--karayan met laeng. Agasem, maysa a barangay, nakurang a dua nga oras a biahe iti kabatbatuan, kadanuman, ken kadaratan a karayan. Inanusanmin ti panakaitugtog, panakaikillabot, panakalingo-lingo. ‘Bag ket ta diak agkimmuol. Kadarato a bumaba ti drayber tapno i-dualna ti luganna nangruna no nauneg ti waig a ballasiwenna. Mangrugin nga agsakit ti ubetko.
Nasayaat ketdi, ta nalaing nga agestoria ni Capt. Castillo. Ket natignayak kadagiti rebelasionna kaniak.
“Maikaddua laengen kaniak ti panagpag-ot ti marijuana ditoy (daytoy ti maika-lima a panagsublidan). Ammom no ania ti primary purposeko--- ti panangtulong kadagiti agnanaed iti daytoy a nalengleng a lugar. No makitamto ti kasasaadda, maassianka,” kinunana.
Ket kasla nagparang iti sanguanak ti bagbagkaten itay dagiti pulis a releif goods, used clothes, sinako nga asin, ken kinarton a sardinas ken noodles. Wen, malagipko, sardinas gayam ti kaimasan a sidaen iti kabanbantayan; asin ti kapatgan a pagtimpla.
Kinunana a maysan a panatada nga iti tunggal operasionda, agkontribusionda: kuarta, sardinas, asin, lupot, kendi, sitsiria, etc, tapno daytoy ti isagotda kadagiti agnanaed iti bakras ken tuktok ti bantay.
“Ragsakmin a makita dagiti ubing nga aglaglagto nopasabatanmi ti kendi wenno chitchiria; no agyaman dagiti nagannak iti bagas ken kasapulanda.” Kinunana kabayatan iti kaaddami iti uneg iti jeep.
ALAS TRES KINSE. Nadanonmi ti barangay Danak, iti kabayag ti biahe, kaslaak la nagbiahe a nagpa-Laoag. Manipud ditoy ket magmagnakamin. Dua a rangtay a naaramid iti kayo ti binnallasiwmi.
ALAS TRES Y MEDIA. Nakagtengkami iti Sawangan, maysa a sitio ti barangay Danak. Naginanakami. Nagtugawak ket nanganak ti kornik. Idi imbaga dagiti pulis a tumaliawak iti sikigak, nakitak ti maysa a panteon. Itak la naammuan a dagiti minatay dagiti agnanaed ditoy ket ipunpondan iti asideg ti balayda.
Kalpasan ti lima a minutos nga inana, nagrubbuaten ti bunggoy. Kimmuyog kadakami ti maysa a baro a managan iti Brendo Agilap, naammuak a taga-Nakneng isuna. dinesdesmi ti agpadaya, dikami pay nakaad-adayu, agmalmalangaakon kadagiti atap nga orkidias a malablabsanmin, kayatkon ti mangsig-awat ta ipasarabok kenni Lisa. Kimpetda kadagiti kayo ken bato.
Iti maysa a karayan a nalabsanmi, awan ti makitak a pagdalanan ta dadakkel dagiti bato a laglagtuenmi. Idi makabalasiwkami, sa’k la nakita ti desdes a pagnaanmi, umuli iti bantay. Mangrugin ti kalbariomi. Immulikami iti bakras ti bantay, no ania ti maiggamak a pagkaptan ti ima, isu met ti pagbaddekan ti saka. Saka ken ima ket agkapet iti daga. Ti bakras ket nakabutbuteng ta maminsan laeng a kamali ket matinagka, ket sigurado nga agdarusdoskan iti baba. Uray bassit a ruot ken ruting ket dakkel a banag a pagkaptanen a pangalaan ti puerso a sumang-at iti bakras. Pinadasko ti kimmata iti baba, ket nakarkaro ket ngaruden a nagdanagak iti posible a pakatinnagak. Malulaak pay, imbag ta adda dagiti kayo ken ruot a posible a pakaisagudan no kaskasano.
Agdigdigosakon iti bukodko a ling-et, dandanik maibusen ti mineral water a linaokak iti extra joss. Dakkel a gin-awa ti nariknak idi ibagada nga aginanakami iti sirok ti kayo a balite. Tunggal maysa ket inbirokna ti ubetna iti paginana. Iti babana ket adda karayan a namurimuran ti marmol a bato. Timmangadak iti kaykayo ket addad’ta manen dagiti orkidias a mangaw-awis kaniak. Kinargaak metten ti danum iti agay-ayus a karayan ti plastic a nagkargaak iti mineral water. Immareb-ebak payen, anian a nagsam-it ti danum iti kabanbantayan.
Naammuak a maysa a pulis ti nagsanuden ta dinan kabaelan ti umuli iti bantay. Naksayankamin.
Kalpasan iti lima a minutos nga inana, larga manen ti ‘yuuli ti grupo. Nadlawko ti napigsa nga anges ti mangsarsaruno kaniak. Pudno sa ket, a no nagsiding ti saka ket nalaing a magna, ket ti mangsarsaruno kenka ti umanangsab. Ket nagsiding ti sakak.
Laksid iti dayta, dakkel a banag ti regular a panagprakpraktisko iti karate ken arnis, isu nga natibker latta ti sakak ken resistensiak. Nasurok dua nga oras a nagkalipkipkami iti bakras ngem napigsaak pay laeng. Di pay agsakit ti sakak.
Bayat a magmagnakami, nautobko no kasano ti kinarigat ti panagbiag ditoy. Awan ti sabali ti transportasion, saan a mabalin ti uray de-dual a jeep, motorsiklo, kabalio ken uray pay baka wenno nuang… saka laeng ti mabalin. Anian a kinarigat ti agbiag ditoy banbantay.
Aginnagaw ti aldaw ken sipnget idi agsardengkami iti maysa a karayan. Dagiti bato ket kasla kamarin ti kadarakkelna, kaadduan kadagiti bato ket marmol… anian a kinabaknang! Naginana ti dadduma; nagluto ti dadduma. Kalpasan ti pannangan, naan-anayen ti panagsaknap ti sipnget. Kinitak ti cellphone, awan ti SMS, ta awan ti signal. Agalas siete iti idi agrubbuat ti grupo. Naay! nakunak iti nakemko, umulikami iti bantay a nakasipsipnget, ket flashlight laeng ti silawmi? Kasanon no adda mangtambang kadakami?
Ngem awan ti maaramidak no di sumurot. Diak makita ti dalanko ngem nakalawlawag ti karasakas ti danum iti karayan iti bakras ti bantay. Kaanoka pay nakasarakak iti karayan iti bakras iti bantay? Ita laeng, Danny, kunak iti nakemko.
Adda mangegko a di agpabatubat a taol ti aso. Adda ngarud kabalbalayan iti ngato ti bantay nga ul-ullienmi.
ALAS NUEVE BENTE (rabii)- Nadanonmi ti putputong a sitio Nakneng a naisaad iti tuktok iti bantay. Uray rabii, nakidamagak kadagiti lallaki a rimmuar manipud kadagiti pagtaenganda. Naammuak nga innem laeng ti balay a naisaad ditoy. Nasurok met iti uppat a pulo dagiti agnanaed (agraman ubbing). Adayon ti kaarrubana a sitio Nava a naisaad iti sabali a tuktok ti bantay, kasta met iti sitio Nagawa.
Iti daytoy a gundaway, pumanitpiten ti message alert dagiti celphonemi. Globe ken smart ket adda iti saggaysa a bar iti signal. Kayatna sawen, talaga a nangaton ti yanmi ta makaala payen iti signal nupay addakami iti tengnga iti kabanbantayan. Idi kitaek ti cellphone ko, ti agdandanag ken mail-iliwan a text message ni Lisa ti nabasak.
Nasipnget iti aglawlaw, ket iti no manon a tawen, itaak man manen nakakita iti alitaptap. Nasipnget iti aglawlaw ta de-gas a lampara laeng ti us-usarenda. Dakkel a tulong ti raniag ti half moon.
Impagarupko no maturogkami ditoyen. Ngem, “Intayon!” impukkaw manen ni Captain Castillo. Nupay madi ti riknakon, ngem ania ngarud ti maaramidak. Binagkatko ti panagsenen a backpackko ket immiposak manen iti grupo. Agay-ayam iti panunot, “kasanon no awan ti trainingko, di pay ket binagkatdakon. Kababain pay!” Manen, nalimed a nagyamanak ni Sempai Lakas, ti instructorko iti karate ken arnis iti Sikadsu.
ALAS DIES KINSE. Nagsardengkami iti iking iti nagbaetan ti karayan a nagbaetan ti dua a nalalayog a bantay.
“Ditoytayon a maturog!” Impukkaw ni Captain Castillo.
Kasano a maturogkami ditoy ket iking iti bantay ken abay iti karayan? Nakunak iti nakemko. Ngem kas maysa a natudion a soldado, “comply first before you complain,.” Nagbirokak metten iti pagiladak. Ngem naabakannak sa ta adda indayon nga intugot dagiti pulis, ket ingalotdan iti nagbabaetan dagiti pinuon dagiti kape.
Imbag ta adda ti ules nga intugotko ket isun ti inyaplagko. Inalak iti bag ti jacket ken bonete ket insuotko. Inyiladkon. Ngem mariknak latta ti lammiis, inbalkotkon iti bagik ti ules, ngem umukuok latta ti lammin. Numona ta nagrigat a tiliwen ni ridep. Diak ammo no gapu iti bingkol a dumukdukol iti nagiladak wenno iti danag nga amangan no addanto ketdi dagiti NPA a mangdarup kadakami. Addanto ketdi uleg a mangdalan kaniak ket lengngesennak. Umalas dose iti rabiin ngem nakamulagatak pay laeng. Dagiti uni ti kuriat, kullaaw ken dadduma pay nga umarikiak a billit ti mangegko. Ti karasakas ti danum iti karayan ket dida mabannog.
Diak ammo no kasano a nakaturogak, ngem idi makapuotak ket agkutkutimermerak metten iti lammin. Awan nagbagan ti ules, jacket, bonete ken medias ta sumarot ti lammiis. Idi luktak ti cellphoneko, alas tres y media iti parbangon.
Inkapilitan, bimmangonak.
Iti baba, mangegko ti nakapsut nga ariwawa dagiti kaduak nga ipagarupko nga agin-inudo. Madamdama pay, saggaysan a bumangon dagiti kadduak a pulis.
ALAS KUATRO Y MEDIA (0430Feb17). Iti naminsan pay, pinalagipannakami ti group commander a delikado ti papananmi a lugar, daytoy met laeng ti kangrunaan a rason no apay a bigbigat ti panangrautmi. Masapul a mapagkatlo ti grupo. Kalpasan iti accounting iti grupo, immulikami manen iti bantay.
Iti daytoy a gundaway, narigrigat ti panagdaliasatmi ta rabii ket dagiti laeng flashlight ti badangmi. Adda pay bakras ti bantay a bato a kimmalipkepanmi ket padarusdos idi bumabakami. Saggaysa laeng ti masapul a magna iti makalipkip a bato tapno awan ti matinnag. Kasarunona, ket ti yuulimi iti payoh.
Kamaudiananna, nadanon met laeng ti lugar a pagtaltalonanda iti marijuana. Paset pay laeng iti Sugpon, ngem kunada dagiti dadduma a daytoy ket adda iti beddengan ti Ilocos Sur ken Kibungan, Benguet. Yaman iti Apo ta awan ti nangsabet kadakami nga adda paltog nupay adda nakitami a silaw ti flashlight iti bantay a kasta la unay ti pardas a sumalog. Maigapu iti daytoy, immunN ti umuna a grupo a mang-secure iti lugar, simmarunokami, ket ti maikatlo a grupo ket nagbati a mang-secure met iti likudanmi.
ALAS SINGKO Y MEDIA. Lumawagen ket mangrugin a makitami dagiti naipatto-pattok a plantasion ti marijuana. Iti umuna a gundaway, nakakitaak iti makunkuna a taltalon ti marijuana. Ket iti bukodko nga obserbasion, awan ti nagdumaanna iti panagtalon iti tabako. Nakadaldalus ti puonna a naintar iti panakamulana, awan pay uray maysa a ruot. Addaan iti bukod a pagsibog ken sprayer, naabunuan ken nalalangtoda. Kunada dagiti kaduak a pulis a dagitoy ket mabalinen a maapit ta napintasen ti buds dagiti marijuana. Pagat-tao ti kadakkelna. Idi timmaliawkami iti sikigan, adda pay sabali; iti kanigid, kanawan… kunam pay, naipatto-pattoken ti makitami a plantasion.
Iti pakabuklan, adda sangapulo a plantasion ti nasarakanmi, nasurok met iti innem a milion (P6M) ti pategna. Iti panagsawsawar dagiti dadduma a pulis, adda pay nasarakan a napagangon a marijuana ken nakasaganan a mailako.
Idi rugianmi ti agpag-ot, nakitami ti panagu-urnong dagiti tao iti tuktok ti maysa a bantay. Natayag ti bantay ta kasla kadakkel laeng ti kikit ti panagkitak kadakuada nupay addakami iti tuktok ti sabali a bantay. Maigapu iti daytoy, nag-reconnaissance fire dagiti kadduak a pulis. Adda met nangpasungbat. Ipagarupko lattan a dagitoy ti mannalon ti marijuana.
Idi mapag-otmi dagiti marijuana, pinuoranmin. Sumagmamano ti rineppetmi tapno daytoy ket mapuoran iti mapasamak a ceremonial burning iti Ilocos Sur Provincial Police Office.
ALAS NUEVE Y MEDIA. rinugianmin ti sumalog. Ngem anian, bayat a sumalsalogkami, adu pay laeng dagiti naipatto-pattok a makitami a plantasion ti marijuana. Inkapilitan, agsardengkaminto manen.
ALAS ONSE. Nakadanonkami manen iti sitio Nakneng. Iti daytoy a gundaway, nalawag a makitakon dagiti tao ken aglawlaw ti daytoy a lugar. Tumuyotoy dagiti ubbing a nakabado iti nadulpit a kawes. Idi inruarko ti nabatbati a candy ken chitchiria ket inwarasko kadakuada, anian a ragsakda. Uray payen ti noodles ken sardinas a nabatbati iti bagko, intedko payen. Urayda la aglagto iti ragsak.
Maysa kadagiti panglakayen ti nakauman-umanko:
Apay ngata nga adda dagiti agmulmula iti marijuana ditoy, Apong?
Maigapu iti kinarigat iti panagbiag, anakko. Agsipud ta awan met ti sabali a panggedan iti kuarta, sumagmamano kadagiti agindeg ti mailawlaw iti wagas.
Apay a dikayo agmula iti pagay? Uray ket nabuslon ti danumyo ditoy?
Uray kasano ti ayatmi nga agmula ngem awan met magungonami iti panagmula iti pagay. Adu metten ti nangpadpadas ngem saanda a makadakkel ta sakbay pay nga agbungada, dinadaelton dagiti utot (bao). Ken saan met a makadakkel ta awan met ti pagabono ken pag-spraymi. Kitaem laengen, nakkong, bumabakami agingga idiay sentro ti barangay iti nasurok tallo nga oras ta napardaskami a magna iti derraas. Ngem no mapankami iti sentro iti Sugpon, nayunam manen iti dua nga oras. Ngem no mapankami iti baba, iti Bangar, La Union nga isu ti kaasitgan a merkado ket nayunan pay iti maysa nga oras. Kayatko sawen, agpababa laeng ket maalanan ti maysa nga aldaw, kasanon ngay ti panagawidmi. No kas man agsublikami ket adda awitmi a ganagan, saggaysakami laeng a sako, banag a di agkatnay iti taltalonmi.
Ania ngarud ti imulmulayo ditoy, Apong?
Kamote…
Adu pay dagiti sinalsaludsod, ngem maymaysa ti natimodko…kakaasi ti panagbiagda ditoy ngato ti bantay. Awan ti suporta manipud iti gobierno ta narigat a makadanon ti serbisio. Isu met daytoyen ti gundawayan dagiti negosiante iti marijuana. Agpamuladan a ti kasukatna ket dakkel a kuarta.
Agaw-awidkamin kadagiti kakadduak a panakabagi ti linteg kalpasan iti pangaldawmi a nagsiddaanmi iti sardinas a nasagpawan iti petchay. Saannak nasdaawen a naibus nga insigida ti sidaenmi nupay iti panagramanko ket nalab-ay. Uray ti inapuy ket adda kuskuselna, ngem naimas iti pananganmi a nakigiddan kadagiti agnanaed iti daytoy a nalengleng a lugar. Diak ammo no maigapu ngata iti napalaus a bannogko ta naimasak met ti nangaldaw.
Nalaklaka ti panagawiden ta pababa a desdes ti daldalanenmi, no dadduma ket mapataraykami pay ketdin. Naganasak ti nagbuya kadagiti atap a masmasetas, nangruna dagiti atap nga orkidias. Ngem idi diak mapengdan ti riknak, rinugiakon ti nagala ket inkabilko iti napusek a bag. Saan a kas kadagiti dadduma a lugar ditoy upland municipalities a no magnakami ket adu ti masabsabetmi a tattao. Ngem ditoy, nakadanonkamin iti sitio Sawangan, awan pay nasabetmi.
Kamaudiananna, nakadanonkami met laeng iti Poblacion iti ili a Sugpon, ket iti dayta a rabii, maiyiladko met laengen ti bagi iti katre. Impagaruko a nalakak nga alaen ti ridep gapu iti nakaro a bannog, ngem kasla narigatko latta a tiliwen. Nabilangko payen ti atap nga orkidias a naalak, adda walo a naduma-duma a klase.
Agsublisubli ditoy panunotko ti buya ti kabanbantayan ken karayan iti Nakneng a nagdalanak. Dagiti nalalayog a bantay a sinang-at ken kinalipkipko. Ngem ti ad-adda a diak mailaksid iti panunotko, ket ti buya ti sitio Nakneng: ti simple a panagbiag a nagadayo iti naariwawa ken rinames ti baro a panawen urbanidad. Nagdakkel ti gidiatda. Ngem apay ngata a dida kayat nga agnaed iti baba no marigatanda iti panagbiag iti ngato ti bantay? Ahhh… isuda laeng ti makasungbat.
Maragsakanak met, ta nakita manen ti sigud a langa ti lubong… agyamanak Nakneng.