a writer's diary... journalist chronicle...

Awan ti sabali a kalikagumna iti panagbiag, no di ti panangilung-aw iti kinarigat ti pamiliana. Mapaglupos ti bolo a pagtaengan iti sementado a balay, mapagadal dagiti tallo nga annakna a mangitunda kadakuada iti naraniag a masakbayan, ken maikkan iti nalawa nga aangsan ti nagannak kenkuana.
Gapuna a saan a nagpangaddua idi indiayada kenkuana ti panagabroad, kas domestic helper idiay Lebanon. Ngem dina ninamnama, nga imbes a gloria ti malak-am, impierno ti mapadasanna.
Inanusanna ti rigat, ta kinarigat ti panagbiagda Bugbuga, Santa Cruz, Ilocos Sur. Nangruna no mapanunotna dagiti annakna: da Ronnie, Jessa ken ni Aldrin Andaya.
Agosto 1, 2005 idi napan idiay Lebanon maigapu iti panang-rekrut ti kalugaranna.
Iti umuna nga amona, napadasanna ti di napakan, ngem idi plinantsada ti tianna, ta dina kano naplantsa ti pantaloon ti amona a lalaki iti uneg iti maysa a minuto, pimmanaw isuna idi Setiembre 15, 2005. Idi immalis iti sabali nga employer, nakarkaru manen gayam ti linak-amna, ta dida la ngarud pakanenen, tungpaen ken kabilenda pay isuna. Napadasanna ditoy ti maikulong iti banio ken kuarto, maidarudom iti pader. Imbagada pay ti kastoy: “you crazy Filipino”. Ngem idi tinutukanda isuna ti kutsilio, nagsubli isuna iti agency idi May 25, 2006. Iti agency, napadasanna ti natungpa ken nabarikes. Nagbaliw iti employerna iti maikatlo a gundaway, ngem kaskasdi ta dita a napadasannan ti nagtalon: nagmula iti patatas, sili, kamatis ken dadduma pay. Ket gapu ta rigat met laeng manen ti laklak-amenna, ken danagna a patayenda isuna, idi Hulio 3, nupay nakadungdungrit, daga-daga ti bagina ken bagna, linibasanna ti amona a Lebanese a nagturong iti Philippine.
Iti panaglibasna, nakigtot idi pinugsitan ti taxi driver ti bangbanglo, kayatna gayam a ramesen, ket nupay agtartaray ti lugan, inlukatna ti tawa ket nagpukkaw ti tulong. Nagasat ta adda madre a magmagna iti dayta a gundaway. Intulodna isuna idiay Philippine Embassy.
Iti embassy, nagsakit iti tallo nga aldaw, masansan ti panag-collapsena, ket dandani nagbagtit. Pinakired laeng isunan dagiti padana a Filipina a biktima met laeng dagiti naranggas a Lebanese. Pinanunotna annakna nga agur-uray kenkuana.
Hulio 18, maited koman ti sueldo ket agawid koma payen, ngem naatap sa latta kenkuana ti gasat, ta idi Hunio 12, dita metten a nangrugi ti panakagubat ti Lebanon babaen kadagiti tropa ti Israel.
Kabayatan iti kaaddada iti simbaan Katoliko idiay Lebanon, tunggal adda agbettak a bomba ken magungon ti ‘yanda, adda agikkis a kadakuada, saan la nga agikkis, adda ti ag-collapse. Maysa kadakuadan ni Sonia.
Nakaru ti traumanan kadagiti Lebanese, ta tunggal agbettak ti bomba ti Lebanon, dita a kasla agsubli met iti panunotna ti panakaparparigatna iti ima dagiti nagbalin nga employerna. Ket tunggal adda mangegna a sarita dagiti Lebanese, manguyegyegen iti buteng. Ti dina napadpadasan kadagiti nagannakna ket doble ti rigatna iti ima dagiti dina kadaraan. Ket daytoy met ti umuna a gundaway a panakalak-amna dagitoy.
Gapuna, idi ibagadan dagiti mapagawid iti Pilipinas, ditan nga inprisintarna ti bagina, nagpakpakaasi isuna ta no agbayag pay ket amangan no agbagtiten.
Kaasi iti apo, maikapito ti naganna kadagiti 230 a mapagawid iti Filipinas. Iti kinaragsakna, naiyesngawna ti kastoy: “Agyamanak, Diosko”, ket kanayon ti panagkantana kadagiti nasantuan a kankanta.
Ket iti kinasipnget ti biagna, maysa a balasang ti nagbalin a nangipateg unay kenkuana, ta imbilangna isuna kas maysa nga ina. Kaanoman, dinanto malipatan ti nagan nga Junalyn Lunday, iti Baguio City.
Dina malipatan ti panangibilangna kenkuana kas kapatgan a kadaraan iti dayta a pagteng ti biagna. Dina malapdan ti agsangit kabayatan ti pananglagipna no kasano ti panangtulong kenkuana.
Uray idi agturongdan idiay Damascos, Syria, isuna ti nangtartarabay kenkuana, dina binaybay-an ti imbilangna nga ina. Nangkibin. Nangawit iti lupotna. Nangala ken nangpakan kenkuana.
Dina malipatan ti balikas daytoy: “Nanay, patibkerem ti pakinakemmo, panunotem dagiti anakmo. Dimo baybay-an dayta bagim.”
Idi makasangpet iti Villamor Airbase, kasla di mamati a makaawid pay isuna a sibibiag. Awan sundo. Ket idi makaala iti pagpletena iti OWWA, intero ti ragsakna ta makaawiden. Nagpaitulod pay iti Dominion Bus Line, ta dina ammo ti turturongenna iti Manila.
Alas singko iti bigbigat idi Hunyo 24, nakadanon iti balayda. Kasla di maibus ti luana iti dayta a gundaway, gapu iti ragsak, ta naarakupnan dagiti kailiwna unay a tallo nga anakna ken dagiti nagannak ken kakabsatna.
Adu ti saan a mamati nga addan isuna, agsasangitda a nakisabet kenkuana. Ta awanen ti nalukmeg idin a Sonia, ti nakitada ket nakuttong a Sonia nga adu ti piglatna. Maassianda kenkuana ta awan ti kuartana, ultimo ti bagna nga inyawidna ket nakadagdaga.
Saanna kayaten ti agsubli pay iti Lebanon wenno mapan iti sabali a pagilian, ta ti napasaranna ket dakkel a butengna. Kaykayatna nga agtalinaed ditoy ken pagserbian dagiti nagannak ken annakna.
Adda laeng maysa a kalikagumna… ti maited koma ti sueldona.
“Saan a balen ti panakaparparigatko, saan a balen ti panakamaltratok, ti kalikagumko laengen ket ti sueldok tapno adda pagsuportak kadagiti annakko.” Kinunana.

Grace Lazarte, 33

No ar-arigen, maysa nga aldawna laeng idiay Lebanon, insigida a naipasabet kenni Grace ti dawel ti gubat.
Hulyo 10, 2006 idi simmangpet isuna idiay Beirut, a ti kangrunaan a gagemna ket matulongan ti pamiliana, mapagadal dagiti annakna ken matulongan ni lakayna iti kasapulan iti balayda. Agnanaed isuna iti Tamurong 1st, Candon City.
Agsipud ta masarakan iti bantay ti balay ti nabaknang nga amona, ket matannawagan ti kabaybayan iti Beirut, makitana la unay ti panagpangato ti danum no kasdiay nga adda agdissu a bomba ditoy. Mariknana ti panaggungon ti building a yanna, ket kasarunona metten ti danagna, nangruna ta nabiit pay laeng isuna.
Martes ti isasangpetna ngem Mierkoles idi mangrugin ti gubat, maanusanna koma ti aliaw ti gubat ta kayatna ket ngarud a pumintas ti panagbiagda. Ngem ti saanna a naanusan ket ti panangmaltrato kenkuana dagiti employerna.
Agarup dua a lawasna laeng idiay Beirut ngem napadasannan ti rigat a dina pulos nalak-aman ditoy Pilipinas. Kabayatan iti innuman kenkuana, inpakitana ti sininit ti employerna a imana babaen iti sigarilio, mai-flush ti rupana iti toilet, ken agtrabaho manipud alas 3:30 iti bigbigat agingga alas 1230 iti tengnga iti rabii. Nabullo ti imana ta namalo ken saan a napakan.
Maigapu iti daytoy a sinagabana, tinalawanna ti employerna, nangruna idi gandaten a ramesen isuna ti employerna a lalaki. Nupay nakasagana isuna iti kastoy a pagteng, ta adda ket latta iduldulinna a kutsilio no kas pangarigan garawen isuna ti amona a lalaki.
“Do or die,” kas kinunana.
Imbagana iti agency a kayatna ti pumanaw iti employerna ta naulpit ngem pinagsasawan ket isuna ti agency, awan ti sabali a maaramidanna no di ti aglibas.
“No choice, no di agrun-away,” kas kinunana. Ti laeng imetna ket maysa a rosario, prayer book ken ti bagna. Parbangon, agarup alas kuatro iti bigat idi insayangkatna. Ket iti kalsada, makitana ti aligagaw ti gubat, kas koma puted nga ima, dagiti darakkel nga abut a gapuanan ti bomba, marmarpuog a pasdek ken dadduma pay.
Agarup alas sais iti bigat idi adda masalawanna a dua a Lebanese a kayatda a mangrames kenkuana. Ngem nakilaban isuna, ta uray napigis ti badona, naalana a kinudtaran ti lategda sa nagtaray. Nakakita iti maysa a Filipino restaurant, ngem gapu iti gubat ket nakarikep daytoy. Intaleknan iti Dios ti mapagtengda ta dandani mapukawnan ti namnamana.
Idi adda immasideg a maysa a lalaki nga Amerikano, a nagdamag: “What’s your problem?” Nagdanag ta amanganto ketdi a ramesenna met ta pesang-pesang ti badona. Nakarkaro manen idi pimmanaw daytoy ket idi agsubli ket adda kadduana a sabsabali pay a dua a lalaki. Dina namnamaen, daytoy gayam ti mangisalakan kenkuana, ta ti iniyaban ti lalaki ket taxi driver. Idi dinamagna no adda kuartana ket imbagana nga awan, nangted daytoy iti kinse mil a lira kas bayadna iti taxi.
“Take her to the Philippine Embassy.” Kinunana pay. Saanen a maputpot ti panagyamanna.
Idi nakagteng iti embasia ti Pilipinas, nadanonna dagiti nagkaadun nga OFW nga addan sadiayen. Ti dadduma ket naglibas iti employerda, ti dadduma ket namaltrato, ken adu pay ti narames. Ngem kaadduan ket agsipud ta kayatna a libasan ti gubat iti Lebanon.
Insalaysay ni Grace a kabayatan iti panag-evacuateda, adu pay a problema ti nasalawda, nangruna iti idadaliasatda iti Syria. Adu a checkpoints ti linabsanda.
“Crucial ti biahe,” panangiladawanna.
Ngem idi makadessaag iti Villamor Airbase ti eroplano a naglugananda, ket dita a sumabet kadakuada ni presidente GMA, nakaangesen iti nalukag. Indanonda ti nakaru a panakaab-abuso kadagiti Filipino idiay Lebanon, nangruna ti panakaramrames kadagiti Pinay. Sinungbatan met daytoy ti Presidente a kitaenda nangruna ti posibilidad a panangpa-ban da kadagiti agency ditoy.
Dua a lawasna sadiay, ket awan ti kuarta a naisangpetna. Ngem yamanenna laengen ta nakaawidna. Ket kunana iti bagina a dinan kayaten ti ag-abroad pay, nangruna no iti Lebanon. Ipennekna laengen panangtaripato kadagiti annakna ken asawana.

Napalaus a panagyaman ti nayebkas ti maysa nga Overseas Filipino Worker iti pagilian ti Lebanon ta nakaawid met laengen ditoy pagilian a Pilipinas.
Ni Revelyn dela Rosa, 23 anios ket ken taga-Damacuag, Santa Lucia, Ilocos Sur ket makita a nalukay ti panagangesna kabayatan iti panakiuman-uman.
Isuna ket sinabet ti inana a ni Julieta dela Rosa, agraman dagiti dadduma pay a kabagianna idi simmangpet idiay Villamor Airbase, a naglugan iti Jordan Airline a nagluganan ti nasurok 230 nga OFW a first batch a napaawid ti pagilian a Pilipinas manipud iti magubgubat a Lebanon.
Nagturong isuna idiay Lebanon idi Pebrero 13, 2006 tapno mangged kas maysa a domestic helper. Iti probinsia ti Saida ti yan ti pagserbianna, managan May Asaad. Ngem awan pay maysa a bulan, pinagawidda isunan ta dida kano kayat ti panakaoperarna.
Maikaddua a nagtrabahuanna ket iti Beirut, iti pagtaengan ti Maya Abla, ngem kaskasdi nga awan gasatna nga agtrabaho iti Lebanon ta napapanaw manipud. Manipud dita ket nagalla-alla agingga a nagtungpal iti embasia ti Pilipinas.
Iti embassy, dita a nakitana dagiti kakailianna a sumangpet iti embassy tapno agipulong iti panagabuso, panagrames ken panangkabkabil ti employerda. Kayatna metten agawid ngem awan pay ti gundaway a maited kenkuana. Agingga a naabotan isuna ti gubat iti nagbaetan ti Israel ken dagiti Hezbolah ti Lebanon idi Hulyo 12 iti daytoy a tawen.
Manipud iti embassy, uray la mamigerger ti laslasagna gapu iti panaggungon ti pasdek gapu iti napigsa a dayyeg a gapu kadagiti bomba a bumtak nangruna no tiempo ti rabii. Mangegna ti napigsa a kanalbuong ti bomba kasarunon ti kasla panaggengened iti dayta a gundaway. Agiikkisda agraman dagiti dadduma pay nga OFW gapu iti butengda.
Agingga a naiyalisda iti maysa a simbaan Katoliko a dita ket saanda unay marikna ti panagbomba ken panaggungon manipud kadagiti agbettak a bomba.
Adu dagiti agsangpet iti embassy a kakailianda a biktima ti gubat. Inaldaw ket umadoda. Kaadduan kadakuada ket naglibas kadagiti employerda. Natakkuatanna nga uray gayam iti tiempo ti gubat, adda dagiti employerda a mangsurot latta kadagiti katulonganda a Filipino ta di pay kano nalpas ti kontrata.
Nagasat isuna ta nairaman iti umuna a batch dagiti Filipino a maiyawid ditoy Filipinas. Manipud iti Beirut ket nagluganda iti lima a shuttle bus, nasurokda a dua gasut. Awan ti awit-awitda malaksid laeng kadagiti dadduma nga adda naisamira a maitugot. Ngem kaadduanen ket malaksid iti lupot a suotda, dagiti laeng travel document nga inted ti embassy ti iggemda (ti dadduma ket agproblema ta mapukawda kabayatan iti panagdaliasatda iti border ti Lebanon ken Syria).
Ti travel document ket isu ti kapatgan kenkuana a papel iti panagawidna agsipud ta awanen ti passportna ken dadduma pay a papelesna. Kinasapulanda nga impakita daytoy kadagiti polis iti borderline ti Lebanon ken Syria tapno makadanonda iti Damascos nga ‘yan ti eroplano a paglugananda.
Alas otso ti bigat idi nagrubbuatda iti Beirut ket agalas dos met iti parbangon idi makadanonda idiay Damascos. Adda maysa nga empleado ti embassy ti nangkuyog kadakuada.
Naitantan iti sumagmamano nga aldaw ti panagtayabda iti Jordan Airline, ngem idi Hulyo 22, ditan a nakaluganda ket idi Hunyo 23, simmangpetda iti Villamor airbase agraman ti 230 a dadduma pay a kailianna. Kaadduan kadakuada ket awan ti awitna a bagahe, ti dadduma ket naka-tsinelas pay, ken adda pay ti nakamuttalleng (mapapati a narames). Ngem kadagiti kaadduan, daytoyen ti karagsakan a panagawidda ditoy pagilian a Pilipinas.
Mismo a ni Presidente Gloria Macagapal Arroyo ti nakadinnakulap ken naarakop ni Rebelyn iti dayta a gundaway. Ket anian a ragsakna, idi makitana ni inangna a Julieta, adda nga agur-uray kenkuana. Awanen ti kasam-itan nga arakup ti nagun-odna no di ti naggapu iti inana a mail-iliwan.
Idi nabaddekanna ti bukodna a lugar, ti Damacuag, Santa Lucia, Ilocos Sur, ditan a nakaanges isuna iti nalukay.
Adu a rigat ti napadasanna iti Lebanon, ngem kayatna pay nga agsubli iti abroad, puera Lebanon. Idi damagen toy autor no apay; kinunana nga iti kinarigat ti panagbiag, kayatna a mapadasan ti nasaliwanwan a panagbiag.