pakasaritaan ti biag...

Nariwet ti parbangon. Naraniag dagiti bituen iti tangatang. Ngem ti natalinaay nga oras iti ala una iti sitio Pating a masarakan iti igid iti baybay ket pinisang dagiti ariwawa dagiti pada a mangngalap nga agsagsagana a tumapog nga agkalap iti daytoy nga aldaw.

Ngem no ar-arigen, tipikal daytoy nga eksena. Nasapsapa ti panagriingmi ngem kadagiti mannalon. Diak met ketdi ibagbaga a nagaggaget kami.

Manipud iti nagtugawak a pasaplak ti parawmi, nasiputak ti yaasideg da Amang Angkuan ken ni ading Kanor. Nakaiggem ti bente sais anios nga adingko iti flashlight.

Ngem kas iti sigud, agrikrikkiarda; ket siak manen ti puon ken gapuna.

“Mandiak no kunak, mandiak!” Umal-allangugan iti parbangon ti medio nabangag a timek ti kabsatko. Iti kanawan nga imana ket iggemna ti liwliw a pagala ti ikan a susay.

“Maan-ano, aya, a kadduam ni manongmo Inso. Narigat ti agmaymaysa nga agkalap iti labes ti pudok-mayaman.” Sumarsaruno met kaniana ni Amang Angkuan. “No di la koma agpakaro toy rayumak ket duatan.”

“Ket no takrut met. Dina rumbeng ti agbalin a mangalap, bagayna ti agbalin a manikurista dita ili.” Inggararana nga insarang kaniak ti raniag ti flashlight.

“Ala wen, medio bai ti kabsatmo. Ngem dimo koma iduron iti kinabaklana. Uray nalanay ti garawna, ngem dagiti met trabaho ti lalaki ti sangsanguenna.” Inkabil ni Amang Angkuan ti gaud sana insiglot iti uneg iti paraw.

Diak man ammo, ngem diak maala ti sumingngat iti saritaanda, nupay siak ti bugas ti balikasda.

Simmalpa lattan iti bilog ni Kanor. Simmarunoak. Idi nakitak nga awan gagarawanna a mang-start iti motor, siakon ti nangiputipot iti tali iti starter. Ginuyodko. Nagpalagapag ngem nagiddep. Inulitko ngem kaskasdi a madi.

“Siak man, nakangato met ngamin ta kikitmo!” Inkidagnak ket napilitanak nga agsanud.

Inputipotna, pettat a ginuyodna. Nagandar ket immariwawa ti 15 horsepower a motor ti paraw. Nakigiddan daytoy kadagiti dadduma pay a motor a napaandar.

Hiniritan ni Kanor tapno bumara. Idi mariknana a mabalinen, pinaburbornan ket in-innut a sinarakusokna dagiti nadawel a dalluyon a kasla manglaplapped iti dalanmi nga agpalaud.

Nagpakadaak kenni Amang babaen iti panangingatok iti imak. Nakatakder ti Amang a kasla pimpiman bayat a buybuyaennkami nga umad-adayo. Namin-anon nga inarapaapna, nga iti panagsublimi ket agar-arakupkamin. Nabayagen daytoy a gagemna.

Maysa a napintas a buya dagiti silaw dagiti mangalap a naintar iti baybay. Iti adayo, maysa a linia a kasla nagsisilpo ti andap dagiti silaw dagiti paraw nga adda iti baybay. Ngem iti asideg, nasurok sangagasut a metro ti baet dagiti parawmi. Ti dadduma ket asideg ti pagkalapanna, ti dadduma ket iti adayo. Kas kadakami kenni Kanor, iti adayo a laud ti destinasionmi. Dagiti adda iti asideg, billit, barangan, bulilit, pusit, bangus ti kalapenda. Dakami nga agturong iti adayo, dagiti ikan a susay, dorado, oriles ti alaenmi. Dagiti adda iti asideg, babassit ngem adu ti mayawidda. Dakami iti adayo, maymaysa ngem dakkel ti isangpetmi.

Kaguddua oras pay laeng nga agpatpataraykami iti paraw; ket tallo nga oras a tarayenmi ti nasurok 30 a milia nga agpalaud ti baybay-Tsina. No ar-arigen, sakupenen daytoy ti international waters. Masansan a makitami ditoy dagiti lumablabas a fishing vessel, cruise ship ken cargo ship.

No kasano kaariwawa ti Barracuda a motor ti parawmi, kasta met kaulimek ti nagbaetanmi ken Kanor. Awan sintagari. Awan ti agsasao, dakes wenno nasayaat. Bangbanglesenmi ti kataymi.

No siak la ti masurot, saankami pay tumapog, kalablabas ti bagyo Karen. Nupay saan unay napigsa, ngem pinadawelna ti baybay idi nagpalaud daytoy. Kasanon ngay no agsubli? Ngem tapno awan makunkuna ni Kanor, diak a nagkedked idi ibaga ni Amang nga agkalapkami. Maysa pay, tallo nga aldaw a nakapamimidkami a mangkitkita iti baybay ta awan makatapog. Agprobproblema pay itay ni Inang Magda no sadino ti pangalaanna ti paggatang iti bagas Saan met ketdi nakakadanag ti mapan iti labes ti pudok-mayaman. Adda dagiti um-umay ta ditoy ti ayan ti pakat a payaw a kukua dagiti fisherman’s association ti barangay.

Dua nga oras a natitileng ti lapayagko iti ungor ti motor sakbay a nakadanonmi ti pudok-mayaman. Ayan daytoy ti sibibiag a bato nga in-inut ti panagdakkelna. Di pay laeng limmung-aw iti danum, ngem iti patta-pattami, dinan alaen ti duapulo a tawen ket nakalung-awton ket agbalinen a maysa a tagipuro.

Adu ti maala nga ikan ditoy, kas koma ti buslogan, dorado ken oriles. Ngem appan ti alaenmi ditoy. Buslogan ken babassit a dorado ti banniitanmi. Daytoyto ti appanmi iti susay.

Ti susay, makunkuna a kaimasan nga ikkan dagiti Ilocano iti amianan-a-laud. Nasam-it ken naraman ti lasagna. Nangruna no maideppel ti kilawen lasagna iti gumasang-a-sumam-it a wasabi. ‘Tay kunada a malipatamon ni katugangam.

Napadasanmin ti nakaala iti nasurok tallo gasut a kilo ti susay. Agsipud ta dimi naisalpa iti bilog, pinaringguyodmin tapno mayawid. Ikotmi pay laeng ita ti natarumamis a sungona. Remembrance a kas kunada iti ingles.

Insaganak ti banniit. Sinab-itak ti bassit a pusit ti sima. Inpauy-oyko lattan iti batogko. Pinawaywayak. Kasta met laeng ti inaramid ni Kanor iti sabali a liwliw.

“Nee, immirtengen.” Kinunak idi agangay. Ginuyodko ti banniitna, ket anian a ganasna idi makitak ti nasurok maysa a kilo a buslogan a naalana. “Naranaantan sa ti pangen, ading.” Kinunak iti kabsatko.

“Agawaam ketdi.” Indir-ina. Guyguyodenna ti liwliwna ta adda dimmawi.

Apagbiit a naggudua ti styrofoam box nga intugotmi.

“Ditoy ta laengen, ading. Adu ti dumawi. Numona nee, kasla pumigsa ti angin nga agpadaya-nga-amianan.”

“Ania ket ni Inson, tumakrot manen!” Kinuna ni Kanor. “Ngem, ala, huston! Inta agalan ti susay.” Kinunikonna ti liwliw. Insarunok metten tay pawaywayko.

Pinaandarna ti motor ket nagpalaudkami manen.

Awan manen sintagari. Ngem agkarkararagak a saan a pumayso ti pasimudaag ti aglawlaw iti taaw.

Bayat ti panagpalaudmi, nasabetmi ni Sebastian a pada a mangngalap a taga-Butol. Kadduana ni Pitong kas katulongan.

“Agsublikayon, dumawel ti baybayen!” Inpukkawna ni Sebastian.

Kinitak ti kabsatko, ngem kasla di namki iti patigmaan.

“Padam a takrot. Kasano ngarud a rumang-ay dagiti mangngalap no bassit la a puyot ket agkukottayo? Hah, naturedak a mangngalap.” Kinuna ni Kanor.

“Ngem sabali ti angin, ading.” Intubngarko. Ta pudno met ti in-inut a panaggutad ti angin.

“Dika man mangbuisit, Inso. Agsardeng daytoy, uray kitaem madamdama.”

Kas iti sigud, naturturay latta ti kabsatko. Awan manen naaramidak ket sinurotko lattan ti mandarna. Aginga a nadanonmi ti yan ti pagkalkalapanmi ti susay.

Nangalaak iti maysa a buslogan ket insimak iti banniit. Inpauyaoyko ket pinawaywayak iti agin-indayon a danum-baybay. Kasta met laeng manen ti inaramid ni Kanor.

“Uray maysa laeng kadi!” Intanamitimko.

Diak a kitkitaen ti kabsatko ngem palpaludipak. Palpaliiwek iti tigtignayna.

No ar-arigen, natadtadem ti kinapugotko ngem ni Kanor, ngem dakdakkel ti bagina ngem siak. Basbassitak ngem isuna. Daytoy ngata ti kangrunaan a rasonna apay a naturturay latta ti kabsatko. Ditoy laengen napananmi, manmano ti mapmapan ditoy uray kalinak ti baybay—dagiti laeng natutured a kunada. Adayo unay ken agin-indayon ti darakkel latta a dalluyonna. Yad-adayom, ngem no nadadael ti bilogen, aggauden nga agpatpatnag tapno makasubli iti daga iti daya.

Kamaudiananna, nariknak ti panagirteng ti pakatko, gimmuyod ti bangirna iti pigsa a kasapulan a pawaywayan ti nylon nga iggemko. No diak pawaywayan, mabalin a sugatenna ti imak wenno iguyodnak iti baybay. Nakaala la ketdi ti banniitko, ket iti panagriknak, dakdakkel daytoy ngem kadagiti napalabas a naalami.

“Ading, nakaala ti banniitko. Dakkel!” Siraragsak nga impadamagko.

“Agpayso!” Kinuna ni Kanor ket indissonan ti ig-iggamanna. Riniknana ti irteng. “Bassiten ti dua gasut a kilos daytoy, Inso, amangan no umabot pay tallo gasut!” Kinuna ni Kanor iti ragsakna. Ad-addan ti ragsakna idi manipud iti adayo, limmagto ti ikan a nabanniit.

“Susay, ading!” Inriawko.

Narigat nga alaen ti ikan. No gumuyod ket palusposam ti lubid, dika kontraen. Ket no limmukay ket guyodek. Iti kastoy a wagas, mabannog iti gandatna a panaglibas ngem dina maaramid ta dina kabaelan nga iparneb ti bilog. Maikaddua, bayat a nakatudok iti ngiwatna ti banniit, dumakdakkel ti sugatna ket umad-adu ti darana a rumrummuar.

Nagsinublatanmi kenni Kanor ti nangbannog iti susay. Idi agangay, timmakder ti kabsatko ta agwatwat ngata. Nagdanagak ta amanganto ketdi a duyoken ti natirad a sungo ti ikan.

“Agtugawka, ading. Baka ma-Kulianka.” Inpalagipko. Ni Kulian ket kalugaranmi a mangngalap a natay idi dinugsol daytoy ti susay. Ugali ti susay ti lumagto no nabanniitan ket addan dagiti mangngalap a naduyok babaen nataruramis a sungona.

“Ania ket ni In…” di naituloy ni Kanor ti imbagana ta bigla a ginuyodko. Nariknak ngamin ti panagwayway ti iggemko a lubid ken ti panaglayaw ti ikkan nga agpangato iti danum.

Nagna iti ulomi ti sumurok-kumurang dua metros a susay, apagisu la unay iti panangguyodko, ta naala koman ti ulona. Idi nagdisso iti danum, nanggubuay daytoy iti napigsa a kanabtuob ken ti panagparsiak iti danum-baybay.

Nagkintayeg ni Kanor. Nagkinitami. Ngem awan nangegko a panagyamanna.

“Nagdakkel!” Nakunana.

Nakurang maysa nga oras a kinagubalmi ti susay agingga naan-anay a nabannog. Idi mariknami a saanen a lumaban, inin-inutmin a ginuyodkon ti nylon.

Insagana ni Kanor ti natadem a kasla gayang nga intugotmi. Ket idi addan iti rabaw iti danum ken agdardara ti ngiwatna a nakapalokan ti dakkel a sima, insigida nga induyokna ti iggemna tapno sigurado a saanen a dumangran pay.

Maikaddua a problema, kasano nga isalpami? Ket duduakami met a mangngalapen ita. Nagawiden dagiti kakadduami. Nadagsen ken dakkel ti ikkan; saanmi a kabaelan. Ti solusion, inala ni Kanor ti kasla tangan-ima a lubid sana ginalutan ti ipos ti ikan. Ti bangir nga ungto ket insiglotna iti iposan ti paraw. Paringguyodenmi.

“Mabalintan nga agawiden, ading. Nakatsambatan!” Siraragsakak a nangibaga.

“Wen, Inso!” Insungbatna.

Ngem naimayengak iti naimatangak, agin-indayonkami metten iti kasla dua kadsaaran a balay a dalluyon. Ket sabsabali met gayamen ti angin ta adda met papug-awna.

“Dita met narikna ti panagdawelen. Kastoy gayamen kadarakkelen ti dalluyon, Inso.” Kinunana iti kabsatko. “Inyaw-awannata metten ti panagalata ti susay. Agtudtudo payen.” Innayonna.

“Itayko pay laeng ibagbaga kenka, dinak met dengdenggen.” Insungbatko ketdi. “Nagsubli ngatan ni bagyo Karenen!”

Saanen a nagtagari ni Kanor, inalana ti lubid sana inputipot iti motor, ginuyodna ngem nagbanurbor laeng ti makina. Pinamindua… pinamitlo… pinaminpat. Agdanagakon. Ket iti panagkitak, kasta met ni Kanor.

“Madin sa metten.” Nakunana.

“Hamman, ading. Masapul laeng a pabaraenta.” Pinakiredko ni Kanor nupay madandanaganak.

Inputipot manen ni Kanor ti lubid, immanges iti nauneg ket inpanna ti pigsana a nangguyod. Nagbanurbor ti motor, lima segundo, ngem nagsardeng. Pinaminsanna pay a ginuyod ket nagbanurbor a bulonnan a nagandar.

“Kunakto pay ket nga agandarka, ha ha.” Inkatawa ni Kanor.

Ngem idi agrubbuatkamin nga agawid, dimi met ammon ti laud ken daya, ta lumingid ti darakkel a dalluyon. Uray ti tudo ket mangilawlaw-an. Masapul a dimi sabten dagiti kasla balay a dalluyon tapno dikami mabalintuag. Paigidanmi laeng tapno naanayas.

“Ditoy ti daya.” Ig-iggamak ti kompas. Kasla ngamin nabasak ti adda iti panunotna. Pinaburborna ti motor. “Agawidtan, Inso!” Kinunana.

Pinanurnor ni Kanor iti baet dagiti dalluyon ti paraw. No kitaen iti tangatang, kasla iit ti paraw a naglugananmi agsipud ta napalikmutankami iti nagdarakkel a dalluyon a kasla kayatna a manglapped iti dalanmi.

Bayat nga agtartaray ti paraw, inalak ti maysa a ti kasla tangan-ima a lubid. Ingalotko ti bagik iti paraw.

“Igalotmo ti bagim, ading. Maniguradota, ta amangan laeng…”

“Takrot! Kagurgurak man dayta nga ugalim, Inso.” Inyingarna ketdi.

Saan sa naala ni Kanor ti adda iti panunotko. Ta uray ket naturedka, no kasla pasdek dagiti dalluyon a mangbangen, awan serserbina.

Kagiddan ti pabigla a panagangin, bimmulos manen ti bayakabak ti tudo a nangbabasa kadakami.

Agan-andar ti paraw ngem kasla di nga umal-alis. Agingga nga iti masungadmi, adda ti maysa a dakkel a dalluyon a kasla tallo kadsaaran ti balay ti katayagna a mangtupak. Ginandat nga iliklik daytoy ni Kanor, ngem dina naisikko ti bilog, ket iti panagbittak ti ambayong, iti mismo ayanmin ti naggaburanna. Naguni a kasla dinamita ti panagbittak ti dalluyon ket inalun-onnakami nga inrareb iti taaw.

Naipullasitak. Nainomko iti naapgad. Nariknak ti panaget-et ti siglot ti lubid iti siketko.

Idi tumpawak, nasurok lima a metro ti kaadayok iti paraw. Ngem iti adatna, idi rugiak ti aglangoy nga umasideg iti paraw, guyodennak ti dalluyon nga yadayo. Adda ti gundaway nga addaak iti ngato ti dalluyon, adda met iti baba ti paraw.

Nalagipko a nakasiglotak gayam. Iniggamak ti lubid ket isun ti ginuyodko. In-inut nga umas-asidegak. Agingga a nakasalpaak iti paraw. Ngem ayan ni ading? Awan met ditoy. Inpalawlawko ti panagkitak iti laud ken daya; iti amianan ken abagak. Nakitak ti imana nga agpaypayapay. Diak pinanunot ti butengko iti dayta a gundaway, timpuakak iti danum ket pinilitko nga asitgan.

Idi timpawak, addan iti asidegko ni Kanor, ginaw-atko ti imana ket pinetpetak a naimbag. Inarakupko idi aginnasidegkami tapno dinakami pagsinaen ti dalluyon.

“Sika ti mangguyod iti lubid tapno makaasidegta iti paraw.” Inmandarko.

Simmalpakami iti paraw idi makaasidegkami. Kasta la unay ti bannogko. Mariknak ti panagapges ti karubokobko gapu iti panakainomko iti danum-baybay.

Binirokko ti galon a nangikargaanmi iti inumen a danum. Awanen iti uneg iti paraw. Uray dagiti styrofoam box a yan ti kanenmi ken naalami nga ikan ket awanen. Ti motor ket natinnag payen. Ti adda laengen ket ti nakagalot a gaudmi ken tabo. Ti susay ket awanen ta nawarwar ti lubid. Ngem ti nagdanagak ta in-inut a marneb ti naglugananmi. Masapul a bakasanmi ta bayat a mapunpunno ti danum, lumlumned a karkaro.

“Kasano daytoyen, ading, lumneden ti paraw!”

“Panawanta daytoyen.” Kasla di nagpanunot nga insungbatna. Timmakder.

“Ania aramidenta ngay?”

Saan a nagtagari ni Kanor, nagtalangkiaw ketdi. Nagsaltek ti imatangna iti maris amarilio a banag a tumtumpaw.

“Umasideg ta idiay pataw ti payaw. Saanta a maan-ano idiay.”

Limmagtoak manen iti danum ket linangoyko ti yan ti dram. Uray ket nakasiglotak iti paraw, mabalinnak lattan guyoden ni Kanor no diak kabaelan a langoyen.

Ngem kaasi ti Apo, nagaw-atko ti dram. Winarwarko ti lubid ket ingalotko iti dram. Ginuyodko idi agangay. Idi asidegen, bimmalasiwen iti dram ni Kanor

Pinetpetak a naimbag ti landok a timmingraraw iti dram. Inyarakupko ti bagik. Kasta met ti inaramid ni Kanor.

“Ania ngata orasen?” Indamag ni Kanor kaniak.

“Manipud kaadda ta iti baybay, diak pay nakita ti init.” Insungbatko.

Mangrugin a mariknak ti bisin, ken panagkakapsutko. Kasta ngata met ni Kanor isu a nagdamag ti oras. Nangruna ta nagpigsa ti angin nga adda singinna a pumalsiit a tudo. Kasla agpigerger ti bagik iti lammiis.

Ti pataw a dram, uray ania ti mapaspasamak, sigurado a saan a lumned. Simmurotkami iti panagindayonen ti dalluyon. Agpababa nga agpangato. Kasta met ti paraw a nakagalot. No dadduma, addakami iti nakangatngato a paset ti dalluyon ket makitami ti mangliwengliweng a taaw. Ket no dadduma, addakami iti baba, ket mabaludkami iti nanglikmot a dalluyon.

Agarup ngata alas otso iti rabii idi agpatangkami nga agkabsat. Diak ammo no nakaturogak wenno nailibay la ti panunotko iti panakirakepko iti pataw bayat a yin-indayonnakami ti dalluyon nga aw-awengan ti apros ti tudo ken angin. Awan pay nagbaliwan ti panawen. Nadursok ti angin ken naalikuteg ti danum.

“Kimmapsut sa metten, Manong.” Nakuna ni Kanor a nakapakleb a nakaarakup iti dram.

“Wen, ading, mariknak ket addan ti nagkapsutanna.” Insungbatko. Ngem awan kinapudnona ti insawangko. Kasla pimmigsa pay ketdi ti nadawel a panawen.

“Aggurudugod ti tiankon!” Kinunana.

“Agpadata ti marikna, ading.” Isu ti nakarawak nga insungbat.

“Ngem naturedta, Manong.” Kinunana. Diak ammo no namin-anon a nangegko kenkuana ti Manong—bisinko la ngata wenno bisinna. Ngem pakaragsakak ti panagdaydayawna ita kaniak.

Diak maalak ti tuturogak iti daytoy a rabii. Kasla nalabes met ti indayon ti dalluyon ta kasla met pasdek ti kadakkelna a mangilili kaniami. Wenno denggek ngata ti sonata ti angin ken tudo a mangpaturog kaniak iti agpatnag? Diak ngata mabatibat iti daytoy a sonata ken panangilili ket diak makariingen kabigatanna?

Diak ammo, makaammon, basta nakapaklebak a nakaarakup iti pataw. No lumnedkami wenno maisayyokami iti adayo, gasaten no agbiagkami pay.

Adda nagbaliwan ti panawen idi makariingak, kasla kimmapsut ti saplit ti angin ken awanen ti naipatto-pattok a bayakabak. Adda dagiti gigante a dalluyon ngem addan lailonan.

Nalamiis ti parbangon; ngem ad-adda ti panagkirraos ti tian ti kabusorko.

“Kasla awan lisi ni patay kadata, Manong: dalluyon, kalambre, bisin, pudot, buteng… rangrangkayento dagiti pating ti bangkayta.” Nakakita iti tangatang ni Kanor. Nagladingit met dagiti matana.

Pakiridek koma ti nakem ti kabsatko ngem uray ti bagik ket mangrugin nga agkulpa ti panunotko.

Limmabas iti sanguanak ti berde a bulong ti aragan. Insigida nga sinig-awatko ti bulong ti ruot ti baybay. Miningmingak. Kasla makabsog a taraon.

Malaksid laeng kadagiti nangisit a sidingna ken ti nalamuyot a siit iti bulongna, awanen ti mangipawil iti panagbalinna a taraon. Addaan iti bukel ti kasla ar-aritos iti baybay ken bulbulong a kasla maysa a nateng a naimas nga ipauneg.

“Padasem daytoy, ading. Kasla ngata uggot ti kamote ti ramanna.” Inpurwakko ti aragan iti kabsatko.

Idi naiggaman ni Kardo, insigida nga insubona. Nasayod a nagdiretso iti tianna. Nangisubo manen ket nginalngalna manen. Naibusna. Ket nagbirok iti sabali, nakakita iti tumtumpaw ket insigida nga inalana. Insubona manen.

“Naapgad ta naggapu iti danum-baybay, ngem mayat met ramanna.” Indil-ag ni Kardo.

Saannak a nagtagari. Idi lumabas iti sanguanak ti maysa raay a bulong ti aragan, inalak met. Insubok. Nginalngalko. Ngem nagsagud iti karabukobko ti umadat a naapgad a ramanna. Langana met laeng gayam ti naimas. Diak kabaelan ti mangan iti kastoy a ruot ti baybay. Nupay kasta, inpadasko manen ti nangisubo iti bulong. Ngem bayat a ngalngalngalek, sinabet ti tianko ket inbakkuarko.

“Kontraen ti tianko.” Kinunak.

“In-inut laeng, Manong.” Ni Kanor.

Ngem madi a talaga. Agkedked ti tianko a mangipauneg iti aragan.

Saanen a nagtagari ni Kardo. Ap-apalak. Kasla uggot ti kamote a saluyotenna nga ipauneg uray saan a naluto ti aragan.

Sakbay a nadanon ti tengnga aldaw, awanen ti napigsa a tudo ket agbirbirok ti init iti sumiripanna iti ulep. Pakaragsakak ta uray kaskasano ket mabawasan ti danagmi iti nakaro a dawel ti panawen.

“Itay pay laeng nga agbibineg dagiti imak ken sakak.” Kinunak kenni Kanor.

“Dimo madlaw, kimmapsuten ti angin. Barbareng intono bigat ket nasirnaatton.” Insungbat ketdi ni Kanor a kasla dina nangngeg ti imbagak.

“Matayak ditoyen, ading… agkakapsutakon.”

“Dika man agkasta!” Inlaawna. Diak ammo no gapu iti rurodna wenno gapu iti butengna.

“Ngem no kas pangarigan laeng—masarakanda koma ti bangkayko, tapno iti kasta ket mapadasak ti mapasiaman.”

“Pangaasim, Manong Inso, dika agsarita iti kasta. Sibibiagta pay. Adda pay namnamata. Adu pay dagiti banbanag a masapulta nga aramiden.”

Saannak a simmungbat manen. Nagari ti ulimek. Ngem kalpasan ti tallo a minutos, binurakna ti ulimek.

“Mapanpanunotko ngamin ita ti adu a basolko kenka, Manong Inso. Dagiti diak panangikabkabilangan ken panangipateg kenka. Dagiti nagubsang a galadko kenka?”

“Awan daydiay kaniak, ading.”

“Ammok, ta napategak ngarud kenka a kas kabsatmo. Idi kalman laengen, namindua nga insalakanmo ti biagko. Nagbiddutak idi imbagak a takrotka. Nakaturturedka, Manong. Dimo ginina dagiti dalluyon a manglapunos kenka tapno isalakannak. Dimo pinanpanunot ti pananglalaisko kenka.”

“Maawatak ti riknam, ading. Awan ti rumbeng a pagdanagam. Agkabsat ta ngarud.”

“Kayatko ti dumawat iti pammakawan kenka. Hala, dimo kasapulan nga ibaga a pakawannennakon, ta ammok met a napakawannakon. Ngem sapay koma, ta adda pay gundaway nga agsubadak met kenka.”

“Maragsakanak kadagiti nangegko kenka, ading.” Insungbatko.

“Dika gayam kabaelan a makita a kasta. Itak laeng narikna ti pategmo a kas kabsatko, Manong Inso. Ket ikarik, agkuyogta… nga agawid… wenno matay ditoy.”

Addan dagiti bituen a nangarkos iti nasipnget nga aglawlaw idi nadanon ti rabii.

Ngem kagiddan iti panakigayyem ti panawen ti ipapanaw metten ti naan-anay a pigsak. Mawawak, mabisinak, agkakapsutak.

“Mawawak!” Kinunak iti kabsatko.

Saan a nagtagari, ngem idi kuan, nangegko ti panagtapogna iti danum-baybay. Winarwarna gayam ti lubid ket linangoyna ti paraw nga adda iti asidegmi. Ginaw-atna ti nakatali a tabo. Simmalpa iti paraw ket inin-inotna a kinarasan daytoy. Bayat a makirkirasan ti bilog, in-inut met a lumunglung-aw.

Idi nalpasna, naginana bassit. Nagala manen ti aragan ket nangan manen. Nangipurwak kaniak ngem diak a pinidot.

Naglangoy a nagsubli iti yanko ni Kanor. Winarwarna ti galotko.

“Kabaelan pay ti aglangoy, Manong?”

Nagwingiwingak ta dayta ti pudno. Aglalatoyen ti laslasagko iti panakauperna iti danum. Agkakapsuten ti bagik ta awan ti kinnankon iti uneg iti dua nga aldaw. Ket kayatko a mabasa ti karabukobko iti danum. Uray ania a danum, di la ketdi naapgad.

Ginuyodna ti paraw. Simmalpa. Insarunonak nga imbangir iti paraw. In-inayad nga inpatugawnak iti iking.

Inala manen ti tabo. Intedna kaniak.

“No makaisboka, ditoy Manong.”

Innalak ti tabo, ket immisboak. Tinungpalko ti bilinna a diak ibelbelleng. Inyawatko kenkuana idi agangay.

Ngem insublina kaniak. “Uminomka pay, Manong!”

Nakigtotak iti imbagana. Kinitak ta bareng agang-angaw laeng. Ngem nakaserserioso ti rupana.

“Awan sabali nga inumenta. Ti danum baybay ket naapgad unay. Daytoy ti kasayaatan nga inumenta.”

“Diak kayat!” Impettengko. Isbok inumek ketdin. Insimpak ti likodko iti paraw ket inyiladko. Nasiputak ti panangala iti tabo. Nasiputak pay ti panangingatona ken panangidennesna iti bibigna. Nasiputak ti pananginumna iti isbok. Makaduldul-okak.

Inkidemko laengen dagiti matak ta kuyepyepennak.

Nakariingak nga aggagaud ni Kanor. Ginandatko ti bimmangon ngem nadagsen ti bagik. Inpilitko a mayangad ti ulok ngem maulawak. Insanggirko ti bagik iti iking ti paraw.

“Nakalabesta met ketdin iti pudok-mayaman.” Kinunana.

“Kasanon naammuan ti daya?” Nasaludsod.

“Adda bituen idi rabii ken adda init ita.”

Nagtung-edak. Ngem kayat manen ti bagik ti agilad latta. Agay-ay-ayam iti panunotko no kasanokami makaawid. Tallo nga oras a nagmotorkami a nagpalaud iti kapartak a 50kph, sumurok-kumurang. Agarup 35 a milia ti kaadayumi iti daga. Kasano a makaawidkami ita?

Insardengna ti panaggaudna. Inalalayannak iti panagiddak.

“Pilitem ketdi ti mangipauneg, Manong.” Nangala iti aragan ket inyasidegna iti ngiwatko. Kimmitabak ngem kaskasdi a rummuar latta. Insarunona ti isbo nga adda iti tabo, inbatogna iti bibig ket inyungapko ti bibigko. Ngem idi maramanak ket nagkubbuar ti tianko.

“Huwaarkk! Warkkk!” Nagsarwaak.

Nagdadagsen manen ti matak ket awisennak a mailibay manen. Ti naudi a napuotak ket ti ikikidem ti matak.

Sagpaminsan, makariingak, diak ammo no ania nga oras. Ket makitak nga aggagaud latta ni Kanor. Ngem ti maudi a napuotak a panagmulagatko ket idi nakasanggir iti parawen, saanen nga aggagaud. Ket kasla nasiputak ti nalamuyot a panagwingiwingna.

Iti rabiina, nakariingak a kasasaonak ni Kanor. Ammok lattan, uray itay awan puotko ket kasarsaritanak. Naliday ti timekna. Kas kaliday ti planetas a Venus ken Jupiter a mangmatmattider kadakami ti dayta a rabii.

“Ania ngarud, Manong, no ditan makalasat ditoy, isu ngatan ti gasatta nga agbibiag kas maysa a mangngalap… ti matay iti danum. Ngem sapay koma, ta uray bangkaytanto laengen ti masarakanda tapno iti kasta ket mapadasanta met ti maipunpon ken mapasiaman. Maymayat met laeng ngamin no makararaganta. Ta bareng mapalag-an ti basolta. Nangruna ket ngaruden kaniak. Adu unay ti nagkamtudak gapu iti panangtagtagibassit ken pananglalaisko kenka. Ti laengen awan as-asinna a panangtratarko kenka ket maysa a dakkel a basol.

“Ammok a mangmangngeknak, isu a gundawayko met daytoyen a dumawat iti pammakawan kenka. Pakawannenak koma, Manong Inso. Ti laeng ikalkalikagumko ita, ti agbiag ta pay tapno maaddaannak iti gundaway a mangpunno kadagiti nagkurangak kenka. Tapno iti kasta ket ipariknak kenka ti panagayat ti maysa a kabsat, kas maysa nga adingmo.

“Aw-awaganka iti takrot, ngem namindua nga insalakanmo ti biagko. Ket ita, siak metten ti mabutengen. Mabutengak a matayka, mabutengak nga agmaymaysa nga aglayag iti taaw a kasla awan ungtona. Nabannogak metten manong, mabisin ken mawaw.”

Inkarigatak nga inmulagat ti matak. Kayatko nga iparikna a natibker pay laeng ti nakemko nga agbiag. Miningmingak ti matana. Ket idi makitana nga immisemak, immasideg. Ket iti umuna a gundaway… inarakupnak ti kabsatko.

Kayatko ti agsao, ngem awan sumngawen a timekko. Inirutak laengen ti arakupko pasimudaag a kasapulanna a dangadangen ti agdama a laklak-amen iti aglawlaw ti baybay.

Napanna inala ti tabo nga ammok lattan a naglaon iti isbo, nangala ti lupot ket inbabasana iti baso. Indapadapna daytoy iti bibigko. Kas met laeng ti inaramidna kenkuana. Idi naaramidnan, insimpanan ti bagina ta maturog metten.

“Agkararagta, Manong.” Ket inniggamanna ti dakulapko.

Agbannawag. Diak ammo no tagtagainep wenno us-usto, adda nangegko nga ariwawa nga andar ti bilog. Adda pay nangegko a balikas. Kayatko nga imulagat ti matak ngem diakon kabaelan nga ibukirad.

“Adda tao ditoy, kasla nataydan!” Kinunada.

Gibusna.