a writer's diary... journalist chronicle...

Nariwet ti parbangon. Naraniag dagiti bituen iti tangatang. Ngem ti natalinaay nga oras iti ala una iti sitio Pating a masarakan iti igid iti baybay ket pinisang dagiti ariwawa dagiti pada a mangngalap nga agsagsagana a tumapog nga agkalap iti daytoy nga aldaw.

Ngem no ar-arigen, tipikal daytoy nga eksena. Nasapsapa ti panagriingmi ngem kadagiti mannalon. Diak met ketdi ibagbaga a nagaggaget kami.

Manipud iti nagtugawak a pasaplak ti parawmi, nasiputak ti yaasideg da Amang Angkuan ken ni ading Kanor. Nakaiggem ti bente sais anios nga adingko iti flashlight.

Ngem kas iti sigud, agrikrikkiarda; ket siak manen ti puon ken gapuna.

“Mandiak no kunak, mandiak!” Umal-allangugan iti parbangon ti medio nabangag a timek ti kabsatko. Iti kanawan nga imana ket iggemna ti liwliw a pagala ti ikan a susay.

“Maan-ano, aya, a kadduam ni manongmo Inso. Narigat ti agmaymaysa nga agkalap iti labes ti pudok-mayaman.” Sumarsaruno met kaniana ni Amang Angkuan. “No di la koma agpakaro toy rayumak ket duatan.”

“Ket no takrut met. Dina rumbeng ti agbalin a mangalap, bagayna ti agbalin a manikurista dita ili.” Inggararana nga insarang kaniak ti raniag ti flashlight.

“Ala wen, medio bai ti kabsatmo. Ngem dimo koma iduron iti kinabaklana. Uray nalanay ti garawna, ngem dagiti met trabaho ti lalaki ti sangsanguenna.” Inkabil ni Amang Angkuan ti gaud sana insiglot iti uneg iti paraw.

Diak man ammo, ngem diak maala ti sumingngat iti saritaanda, nupay siak ti bugas ti balikasda.

Simmalpa lattan iti bilog ni Kanor. Simmarunoak. Idi nakitak nga awan gagarawanna a mang-start iti motor, siakon ti nangiputipot iti tali iti starter. Ginuyodko. Nagpalagapag ngem nagiddep. Inulitko ngem kaskasdi a madi.

“Siak man, nakangato met ngamin ta kikitmo!” Inkidagnak ket napilitanak nga agsanud.

Inputipotna, pettat a ginuyodna. Nagandar ket immariwawa ti 15 horsepower a motor ti paraw. Nakigiddan daytoy kadagiti dadduma pay a motor a napaandar.

Hiniritan ni Kanor tapno bumara. Idi mariknana a mabalinen, pinaburbornan ket in-innut a sinarakusokna dagiti nadawel a dalluyon a kasla manglaplapped iti dalanmi nga agpalaud.

Nagpakadaak kenni Amang babaen iti panangingatok iti imak. Nakatakder ti Amang a kasla pimpiman bayat a buybuyaennkami nga umad-adayo. Namin-anon nga inarapaapna, nga iti panagsublimi ket agar-arakupkamin. Nabayagen daytoy a gagemna.

 

Maysa a napintas a buya dagiti silaw dagiti mangalap a naintar iti baybay. Iti adayo, maysa a linia a kasla nagsisilpo ti andap dagiti silaw dagiti paraw nga adda iti baybay. Ngem iti asideg, nasurok sangagasut a metro ti baet dagiti parawmi. Ti dadduma ket asideg ti pagkalapanna, ti dadduma ket iti adayo. Kas kadakami kenni Kanor, iti adayo a laud ti destinasionmi. Dagiti adda iti asideg, billit, barangan, bulilit, pusit, bangus ti kalapenda. Dakami nga agturong iti adayo, dagiti ikan a susay, dorado, oriles ti alaenmi. Dagiti adda iti asideg, babassit ngem adu ti mayawidda. Dakami iti adayo, maymaysa ngem dakkel ti isangpetmi.

Kaguddua oras pay laeng nga agpatpataraykami iti paraw; ket tallo nga oras a tarayenmi ti nasurok 30 a milia nga agpalaud ti baybay-Tsina. No ar-arigen, sakupenen daytoy ti international waters. Masansan a makitami ditoy dagiti lumablabas a fishing vessel, cruise ship ken cargo ship.

No kasano kaariwawa ti Barracuda a motor ti parawmi, kasta met kaulimek ti nagbaetanmi ken Kanor. Awan sintagari. Awan ti agsasao, dakes wenno nasayaat. Bangbanglesenmi ti kataymi.

No siak la ti masurot, saankami pay tumapog, kalablabas ti bagyo Karen. Nupay saan unay napigsa, ngem pinadawelna ti baybay idi nagpalaud daytoy. Kasanon ngay no agsubli? Ngem tapno awan makunkuna ni Kanor, diak a nagkedked idi ibaga ni Amang nga agkalapkami. Maysa pay, tallo nga aldaw a nakapamimidkami a mangkitkita iti baybay ta awan makatapog. Agprobproblema pay itay ni Inang Magda no sadino ti pangalaanna ti paggatang iti bagas Saan met ketdi nakakadanag ti mapan iti labes ti pudok-mayaman. Adda dagiti um-umay ta ditoy ti ayan ti pakat a payaw a kukua dagiti fisherman’s association ti barangay.

 

Dua nga oras a natitileng ti lapayagko iti ungor ti motor sakbay a nakadanonmi ti pudok-mayaman. Ayan daytoy ti sibibiag a bato nga in-inut ti panagdakkelna. Di pay laeng limmung-aw iti danum, ngem iti patta-pattami, dinan alaen ti duapulo a tawen ket nakalung-awton ket agbalinen a maysa a tagipuro.

Adu ti maala nga ikan ditoy, kas koma ti buslogan, dorado ken oriles. Ngem appan ti alaenmi ditoy. Buslogan ken babassit a dorado ti banniitanmi. Daytoyto ti appanmi iti susay.

Ti susay, makunkuna a kaimasan nga ikkan dagiti Ilocano iti amianan-a-laud. Nasam-it ken naraman ti lasagna. Nangruna no maideppel ti kilawen lasagna iti gumasang-a-sumam-it a wasabi. ‘Tay kunada a malipatamon ni katugangam.

Napadasanmin ti nakaala iti nasurok tallo gasut a kilo ti susay. Agsipud ta dimi naisalpa iti bilog, pinaringguyodmin tapno mayawid. Ikotmi pay laeng ita ti natarumamis a sungona. Remembrance a kas kunada iti ingles.

Insaganak ti banniit. Sinab-itak ti bassit a pusit ti sima. Inpauy-oyko lattan iti batogko. Pinawaywayak. Kasta met laeng ti inaramid ni Kanor iti sabali a liwliw.

“Nee, immirtengen.” Kinunak idi agangay. Ginuyodko ti banniitna, ket anian a ganasna idi makitak ti nasurok maysa a kilo a buslogan a naalana. “Naranaantan sa ti pangen, ading.” Kinunak iti kabsatko.

“Agawaam ketdi.” Indir-ina. Guyguyodenna ti liwliwna ta adda dimmawi.

Apagbiit a naggudua ti styrofoam box nga intugotmi.

“Ditoy ta laengen, ading. Adu ti dumawi. Numona nee, kasla pumigsa ti angin nga agpadaya-nga-amianan.”

“Ania ket ni Inson, tumakrot manen!” Kinuna ni Kanor. “Ngem, ala, huston! Inta agalan ti susay.” Kinunikonna ti liwliw. Insarunok metten tay pawaywayko.

Pinaandarna ti motor ket nagpalaudkami manen.

Awan manen sintagari. Ngem agkarkararagak a saan a pumayso ti pasimudaag ti aglawlaw iti taaw.

Bayat ti panagpalaudmi, nasabetmi ni Sebastian a pada a mangngalap a taga-Butol. Kadduana ni Pitong kas katulongan.

“Agsublikayon, dumawel ti baybayen!” Inpukkawna ni Sebastian.

Kinitak ti kabsatko, ngem kasla di namki iti patigmaan.

“Padam a takrot. Kasano ngarud a rumang-ay dagiti mangngalap no bassit la a puyot ket agkukottayo? Hah, naturedak a mangngalap.” Kinuna ni Kanor.

“Ngem sabali ti angin, ading.” Intubngarko. Ta pudno met ti in-inut a panaggutad ti angin.

“Dika man mangbuisit, Inso. Agsardeng daytoy, uray kitaem madamdama.”

Kas iti sigud, naturturay latta ti kabsatko. Awan manen naaramidak ket sinurotko lattan ti mandarna. Aginga a nadanonmi ti yan ti pagkalkalapanmi ti susay.

Nangalaak iti maysa a buslogan ket insimak iti banniit. Inpauyaoyko ket pinawaywayak iti agin-indayon a danum-baybay. Kasta met laeng manen ti inaramid ni Kanor.

“Uray maysa laeng kadi!” Intanamitimko.

Diak a kitkitaen ti kabsatko ngem palpaludipak. Palpaliiwek iti tigtignayna.

No ar-arigen, natadtadem ti kinapugotko ngem ni Kanor, ngem dakdakkel ti bagina ngem siak. Basbassitak ngem isuna. Daytoy ngata ti kangrunaan a rasonna apay a naturturay latta ti kabsatko. Ditoy laengen napananmi, manmano ti mapmapan ditoy uray kalinak ti baybay—dagiti laeng natutured a kunada. Adayo unay ken agin-indayon ti darakkel latta a dalluyonna. Yad-adayom, ngem no nadadael ti bilogen, aggauden nga agpatpatnag tapno makasubli iti daga iti daya.

Kamaudiananna, nariknak ti panagirteng ti pakatko, gimmuyod ti bangirna iti pigsa a kasapulan a pawaywayan ti nylon nga iggemko. No diak pawaywayan, mabalin a sugatenna ti imak wenno iguyodnak iti baybay. Nakaala la ketdi ti banniitko, ket iti panagriknak, dakdakkel daytoy ngem kadagiti napalabas a naalami.

“Ading, nakaala ti banniitko. Dakkel!” Siraragsak nga impadamagko.

“Agpayso!” Kinuna ni Kanor ket indissonan ti ig-iggamanna. Riniknana ti irteng. “Bassiten ti dua gasut a kilos daytoy, Inso, amangan no umabot pay tallo gasut!” Kinuna ni Kanor iti ragsakna. Ad-addan ti ragsakna idi manipud iti adayo, limmagto ti ikan a nabanniit.

“Susay, ading!” Inriawko.

Narigat nga alaen ti ikan. No gumuyod ket palusposam ti lubid, dika kontraen. Ket no limmukay ket guyodek. Iti kastoy a wagas, mabannog iti gandatna a panaglibas ngem dina maaramid ta dina kabaelan nga iparneb ti bilog. Maikaddua, bayat a nakatudok iti ngiwatna ti banniit, dumakdakkel ti sugatna ket umad-adu ti darana a rumrummuar.

Nagsinublatanmi kenni Kanor ti nangbannog iti susay. Idi agangay, timmakder ti kabsatko ta agwatwat ngata. Nagdanagak ta amanganto ketdi a duyoken ti natirad a sungo ti ikan.

“Agtugawka, ading. Baka ma-Kulianka.” Inpalagipko. Ni Kulian ket kalugaranmi a mangngalap a natay idi dinugsol daytoy ti susay. Ugali ti susay ti lumagto no nabanniitan ket addan dagiti mangngalap a naduyok babaen nataruramis a sungona.

“Ania ket ni In…” di naituloy ni Kanor ti imbagana ta bigla a ginuyodko. Nariknak ngamin ti panagwayway ti iggemko a lubid ken ti panaglayaw ti ikkan nga agpangato iti danum.

Nagna iti ulomi ti sumurok-kumurang dua metros a susay, apagisu la unay iti panangguyodko, ta naala koman ti ulona. Idi nagdisso iti danum, nanggubuay daytoy iti napigsa a kanabtuob ken ti panagparsiak iti danum-baybay.

Nagkintayeg ni Kanor. Nagkinitami. Ngem awan nangegko a panagyamanna.

“Nagdakkel!” Nakunana.

Nakurang maysa nga oras a kinagubalmi ti susay agingga naan-anay a nabannog. Idi mariknami a saanen a lumaban, inin-inutmin a ginuyodkon ti nylon.

Insagana ni Kanor ti natadem a kasla gayang nga intugotmi. Ket idi addan iti rabaw iti danum ken agdardara ti ngiwatna a nakapalokan ti dakkel a sima, insigida nga induyokna ti iggemna tapno sigurado a saanen a dumangran pay.

Maikaddua a problema, kasano nga isalpami? Ket duduakami met a mangngalapen ita. Nagawiden dagiti kakadduami. Nadagsen ken dakkel ti ikkan; saanmi a kabaelan. Ti solusion, inala ni Kanor ti kasla tangan-ima a lubid sana ginalutan ti ipos ti ikan. Ti bangir nga ungto ket insiglotna iti iposan ti paraw. Paringguyodenmi.

“Mabalintan nga agawiden, ading. Nakatsambatan!” Siraragsakak a nangibaga.

“Wen, Inso!” Insungbatna.

Ngem naimayengak iti naimatangak, agin-indayonkami metten iti kasla dua kadsaaran a balay a dalluyon. Ket sabsabali met gayamen ti angin ta adda met papug-awna.

“Dita met narikna ti panagdawelen. Kastoy gayamen kadarakkelen ti dalluyon, Inso.” Kinunana iti kabsatko. “Inyaw-awannata metten ti panagalata ti susay. Agtudtudo payen.” Innayonna.

“Itayko pay laeng ibagbaga kenka, dinak met dengdenggen.” Insungbatko ketdi. “Nagsubli ngatan ni bagyo Karenen!”

Saanen a nagtagari ni Kanor, inalana ti lubid sana inputipot iti motor, ginuyodna ngem nagbanurbor laeng ti makina. Pinamindua… pinamitlo… pinaminpat. Agdanagakon. Ket iti panagkitak, kasta met ni Kanor.

“Madin sa metten.” Nakunana.

“Hamman, ading. Masapul laeng a pabaraenta.” Pinakiredko ni Kanor nupay madandanaganak.

Inputipot manen ni Kanor ti lubid, immanges iti nauneg ket inpanna ti pigsana a nangguyod. Nagbanurbor ti motor, lima segundo, ngem nagsardeng. Pinaminsanna pay a ginuyod ket nagbanurbor a bulonnan a nagandar.

“Kunakto pay ket nga agandarka, ha ha.” Inkatawa ni Kanor.

Ngem idi agrubbuatkamin nga agawid, dimi met ammon ti laud ken daya, ta lumingid ti darakkel a dalluyon. Uray ti tudo ket mangilawlaw-an. Masapul a dimi sabten dagiti kasla balay a dalluyon tapno dikami mabalintuag. Paigidanmi laeng tapno naanayas.

“Ditoy ti daya.” Ig-iggamak ti kompas. Kasla ngamin nabasak ti adda iti panunotna. Pinaburborna ti motor. “Agawidtan, Inso!” Kinunana.

Pinanurnor ni Kanor iti baet dagiti dalluyon ti paraw. No kitaen iti tangatang, kasla iit ti paraw a naglugananmi agsipud ta napalikmutankami iti nagdarakkel a dalluyon a kasla kayatna a manglapped iti dalanmi.

Bayat nga agtartaray ti paraw, inalak ti maysa a ti kasla tangan-ima a lubid. Ingalotko ti bagik iti paraw.

“Igalotmo ti bagim, ading. Maniguradota, ta amangan laeng…”

“Takrot! Kagurgurak man dayta nga ugalim, Inso.” Inyingarna ketdi.

Saan sa naala ni Kanor ti adda iti panunotko. Ta uray ket naturedka, no kasla pasdek dagiti dalluyon a mangbangen, awan serserbina.

Kagiddan ti pabigla a panagangin, bimmulos manen ti bayakabak ti tudo a nangbabasa kadakami.

Agan-andar ti paraw ngem kasla di nga umal-alis. Agingga nga iti masungadmi, adda ti maysa a dakkel a dalluyon a kasla tallo kadsaaran ti balay ti katayagna a mangtupak. Ginandat nga iliklik daytoy ni Kanor, ngem dina naisikko ti bilog, ket iti panagbittak ti ambayong, iti mismo ayanmin ti naggaburanna. Naguni a kasla dinamita ti panagbittak ti dalluyon ket inalun-onnakami nga inrareb iti taaw.

Naipullasitak. Nainomko iti naapgad. Nariknak ti panaget-et ti siglot ti lubid iti siketko.

Idi tumpawak, nasurok lima a metro ti kaadayok iti paraw. Ngem iti adatna, idi rugiak ti aglangoy nga umasideg iti paraw, guyodennak ti dalluyon nga yadayo. Adda ti gundaway nga addaak iti ngato ti dalluyon, adda met iti baba ti paraw.

Nalagipko a nakasiglotak gayam. Iniggamak ti lubid ket isun ti ginuyodko. In-inut nga umas-asidegak. Agingga a nakasalpaak iti paraw. Ngem ayan ni ading? Awan met ditoy. Inpalawlawko ti panagkitak iti laud ken daya; iti amianan ken abagak. Nakitak ti imana nga agpaypayapay. Diak pinanunot ti butengko iti dayta a gundaway, timpuakak iti danum ket pinilitko nga asitgan.

Idi timpawak, addan iti asidegko ni Kanor, ginaw-atko ti imana ket pinetpetak a naimbag. Inarakupko idi aginnasidegkami tapno dinakami pagsinaen ti dalluyon.

“Sika ti mangguyod iti lubid tapno makaasidegta iti paraw.” Inmandarko.

Simmalpakami iti paraw idi makaasidegkami. Kasta la unay ti bannogko. Mariknak ti panagapges ti karubokobko gapu iti panakainomko iti danum-baybay.

Binirokko ti galon a nangikargaanmi iti inumen a danum. Awanen iti uneg iti paraw. Uray dagiti styrofoam box a yan ti kanenmi ken naalami nga ikan ket awanen. Ti motor ket natinnag payen. Ti adda laengen ket ti nakagalot a gaudmi ken tabo. Ti susay ket awanen ta nawarwar ti lubid. Ngem ti nagdanagak ta in-inut a marneb ti naglugananmi. Masapul a bakasanmi ta bayat a mapunpunno ti danum, lumlumned a karkaro.

“Kasano daytoyen, ading, lumneden ti paraw!”

“Panawanta daytoyen.” Kasla di nagpanunot nga insungbatna. Timmakder.

“Ania aramidenta ngay?”

Saan a nagtagari ni Kanor, nagtalangkiaw ketdi. Nagsaltek ti imatangna iti maris amarilio a banag a tumtumpaw.

“Umasideg ta idiay pataw ti payaw. Saanta a maan-ano idiay.”

Limmagtoak manen iti danum ket linangoyko ti yan ti dram. Uray ket nakasiglotak iti paraw, mabalinnak lattan guyoden ni Kanor no diak kabaelan a langoyen.

Ngem kaasi ti Apo, nagaw-atko ti dram. Winarwarko ti lubid ket ingalotko iti dram. Ginuyodko idi agangay. Idi asidegen, bimmalasiwen iti dram ni Kanor

Pinetpetak a naimbag ti landok a timmingraraw iti dram. Inyarakupko ti bagik. Kasta met ti inaramid ni Kanor.

“Ania ngata orasen?” Indamag ni Kanor kaniak.

“Manipud kaadda ta iti baybay, diak pay nakita ti init.” Insungbatko.

Mangrugin a mariknak ti bisin, ken panagkakapsutko. Kasta ngata met ni Kanor isu a nagdamag ti oras. Nangruna ta nagpigsa ti angin nga adda singinna a pumalsiit a tudo. Kasla agpigerger ti bagik iti lammiis.

Ti pataw a dram, uray ania ti mapaspasamak, sigurado a saan a lumned. Simmurotkami iti panagindayonen ti dalluyon. Agpababa nga agpangato. Kasta met ti paraw a nakagalot. No dadduma, addakami iti nakangatngato a paset ti dalluyon ket makitami ti mangliwengliweng a taaw. Ket no dadduma, addakami iti baba, ket mabaludkami iti nanglikmot a dalluyon.

 

Agarup ngata alas otso iti rabii idi agpatangkami nga agkabsat. Diak ammo no nakaturogak wenno nailibay la ti panunotko iti panakirakepko iti pataw bayat a yin-indayonnakami ti dalluyon nga aw-awengan ti apros ti tudo ken angin. Awan pay nagbaliwan ti panawen. Nadursok ti angin ken naalikuteg ti danum.

“Kimmapsut sa metten, Manong.” Nakuna ni Kanor a nakapakleb a nakaarakup iti dram.

“Wen, ading, mariknak ket addan ti nagkapsutanna.” Insungbatko. Ngem awan kinapudnona ti insawangko. Kasla pimmigsa pay ketdi ti nadawel a panawen.

“Aggurudugod ti tiankon!” Kinunana.

“Agpadata ti marikna, ading.” Isu ti nakarawak nga insungbat.

“Ngem naturedta, Manong.” Kinunana. Diak ammo no namin-anon a nangegko kenkuana ti Manong—bisinko la ngata wenno bisinna. Ngem pakaragsakak ti panagdaydayawna ita kaniak.

Diak maalak ti tuturogak iti daytoy a rabii. Kasla nalabes met ti indayon ti dalluyon ta kasla met pasdek ti kadakkelna a mangilili kaniami. Wenno denggek ngata ti sonata ti angin ken tudo a mangpaturog kaniak iti agpatnag? Diak ngata mabatibat iti daytoy a sonata ken panangilili ket diak makariingen kabigatanna?

Diak ammo, makaammon, basta nakapaklebak a nakaarakup iti pataw. No lumnedkami wenno maisayyokami iti adayo, gasaten no agbiagkami pay.

Adda nagbaliwan ti panawen idi makariingak, kasla kimmapsut ti saplit ti angin ken awanen ti naipatto-pattok a bayakabak. Adda dagiti gigante a dalluyon ngem addan lailonan.

Nalamiis ti parbangon; ngem ad-adda ti panagkirraos ti tian ti kabusorko.

“Kasla awan lisi ni patay kadata, Manong: dalluyon, kalambre, bisin, pudot, buteng… rangrangkayento dagiti pating ti bangkayta.” Nakakita iti tangatang ni Kanor. Nagladingit met dagiti matana.

Pakiridek koma ti nakem ti kabsatko ngem uray ti bagik ket mangrugin nga agkulpa ti panunotko.

Limmabas iti sanguanak ti berde a bulong ti aragan. Insigida nga sinig-awatko ti bulong ti ruot ti baybay. Miningmingak. Kasla makabsog a taraon.

Malaksid laeng kadagiti nangisit a sidingna ken ti nalamuyot a siit iti bulongna, awanen ti mangipawil iti panagbalinna a taraon. Addaan iti bukel ti kasla ar-aritos iti baybay ken bulbulong a kasla maysa a nateng a naimas nga ipauneg.

“Padasem daytoy, ading. Kasla ngata uggot ti kamote ti ramanna.” Inpurwakko ti aragan iti kabsatko.

Idi naiggaman ni Kardo, insigida nga insubona. Nasayod a nagdiretso iti tianna. Nangisubo manen ket nginalngalna manen. Naibusna. Ket nagbirok iti sabali, nakakita iti tumtumpaw ket insigida nga inalana. Insubona manen.

“Naapgad ta naggapu iti danum-baybay, ngem mayat met ramanna.” Indil-ag ni Kardo.

Saannak a nagtagari. Idi lumabas iti sanguanak ti maysa raay a bulong ti aragan, inalak met. Insubok. Nginalngalko. Ngem nagsagud iti karabukobko ti umadat a naapgad a ramanna. Langana met laeng gayam ti naimas. Diak kabaelan ti mangan iti kastoy a ruot ti baybay. Nupay kasta, inpadasko manen ti nangisubo iti bulong. Ngem bayat a ngalngalngalek, sinabet ti tianko ket inbakkuarko.

“Kontraen ti tianko.” Kinunak.

“In-inut laeng, Manong.” Ni Kanor.

Ngem madi a talaga. Agkedked ti tianko a mangipauneg iti aragan.

Saanen a nagtagari ni Kardo. Ap-apalak. Kasla uggot ti kamote a saluyotenna nga ipauneg uray saan a naluto ti aragan.

Sakbay a nadanon ti tengnga aldaw, awanen ti napigsa a tudo ket agbirbirok ti init iti sumiripanna iti ulep. Pakaragsakak ta uray kaskasano ket mabawasan ti danagmi iti nakaro a dawel ti panawen.

“Itay pay laeng nga agbibineg dagiti imak ken sakak.” Kinunak kenni Kanor.

“Dimo madlaw, kimmapsuten ti angin. Barbareng intono bigat ket nasirnaatton.” Insungbat ketdi ni Kanor a kasla dina nangngeg ti imbagak.

“Matayak ditoyen, ading… agkakapsutakon.”

“Dika man agkasta!” Inlaawna. Diak ammo no gapu iti rurodna wenno gapu iti butengna.

“Ngem no kas pangarigan laeng—masarakanda koma ti bangkayko, tapno iti kasta ket mapadasak ti mapasiaman.”

“Pangaasim, Manong Inso, dika agsarita iti kasta. Sibibiagta pay. Adda pay namnamata. Adu pay dagiti banbanag a masapulta nga aramiden.”

Saannak a simmungbat manen. Nagari ti ulimek. Ngem kalpasan ti tallo a minutos, binurakna ti ulimek.

“Mapanpanunotko ngamin ita ti adu a basolko kenka, Manong Inso. Dagiti diak panangikabkabilangan ken panangipateg kenka. Dagiti nagubsang a galadko kenka?”

“Awan daydiay kaniak, ading.”

“Ammok, ta napategak ngarud kenka a kas kabsatmo. Idi kalman laengen, namindua nga insalakanmo ti biagko. Nagbiddutak idi imbagak a takrotka. Nakaturturedka, Manong. Dimo ginina dagiti dalluyon a manglapunos kenka tapno isalakannak. Dimo pinanpanunot ti pananglalaisko kenka.”

“Maawatak ti riknam, ading. Awan ti rumbeng a pagdanagam. Agkabsat ta ngarud.”

“Kayatko ti dumawat iti pammakawan kenka. Hala, dimo kasapulan nga ibaga a pakawannennakon, ta ammok met a napakawannakon. Ngem sapay koma, ta adda pay gundaway nga agsubadak met kenka.”

“Maragsakanak kadagiti nangegko kenka, ading.” Insungbatko.

“Dika gayam kabaelan a makita a kasta. Itak laeng narikna ti pategmo a kas kabsatko, Manong Inso. Ket ikarik, agkuyogta… nga agawid… wenno matay ditoy.”

 

Addan dagiti bituen a nangarkos iti nasipnget nga aglawlaw idi nadanon ti rabii.

Ngem kagiddan iti panakigayyem ti panawen ti ipapanaw metten ti naan-anay a pigsak. Mawawak, mabisinak, agkakapsutak.

“Mawawak!” Kinunak iti kabsatko.

Saan a nagtagari, ngem idi kuan, nangegko ti panagtapogna iti danum-baybay. Winarwarna gayam ti lubid ket linangoyna ti paraw nga adda iti asidegmi. Ginaw-atna ti nakatali a tabo. Simmalpa iti paraw ket inin-inotna a kinarasan daytoy. Bayat a makirkirasan ti bilog, in-inut met a lumunglung-aw.

Idi nalpasna, naginana bassit. Nagala manen ti aragan ket nangan manen. Nangipurwak kaniak ngem diak a pinidot.

Naglangoy a nagsubli iti yanko ni Kanor. Winarwarna ti galotko.

“Kabaelan pay ti aglangoy, Manong?”

Nagwingiwingak ta dayta ti pudno. Aglalatoyen ti laslasagko iti panakauperna iti danum. Agkakapsuten ti bagik ta awan ti kinnankon iti uneg iti dua nga aldaw. Ket kayatko a mabasa ti karabukobko iti danum. Uray ania a danum, di la ketdi naapgad.

Ginuyodna ti paraw. Simmalpa. Insarunonak nga imbangir iti paraw. In-inayad nga inpatugawnak iti iking.

Inala manen ti tabo. Intedna kaniak.

“No makaisboka, ditoy Manong.”

Innalak ti tabo, ket immisboak. Tinungpalko ti bilinna a diak ibelbelleng. Inyawatko kenkuana idi agangay.

Ngem insublina kaniak. “Uminomka pay, Manong!”

Nakigtotak iti imbagana. Kinitak ta bareng agang-angaw laeng. Ngem nakaserserioso ti rupana.

“Awan sabali nga inumenta. Ti danum baybay ket naapgad unay. Daytoy ti kasayaatan nga inumenta.”

“Diak kayat!” Impettengko. Isbok inumek ketdin. Insimpak ti likodko iti paraw ket inyiladko. Nasiputak ti panangala iti tabo. Nasiputak pay ti panangingatona ken panangidennesna iti bibigna. Nasiputak ti pananginumna iti isbok. Makaduldul-okak.

Inkidemko laengen dagiti matak ta kuyepyepennak.

 

Nakariingak nga aggagaud ni Kanor. Ginandatko ti bimmangon ngem nadagsen ti bagik. Inpilitko a mayangad ti ulok ngem maulawak. Insanggirko ti bagik iti iking ti paraw.

“Nakalabesta met ketdin iti pudok-mayaman.” Kinunana.

“Kasanon naammuan ti daya?” Nasaludsod.

“Adda bituen idi rabii ken adda init ita.”

Nagtung-edak. Ngem kayat manen ti bagik ti agilad latta. Agay-ay-ayam iti panunotko no kasanokami makaawid. Tallo nga oras a nagmotorkami a nagpalaud iti kapartak a 50kph, sumurok-kumurang. Agarup 35 a milia ti kaadayumi iti daga. Kasano a makaawidkami ita?

Insardengna ti panaggaudna. Inalalayannak iti panagiddak.

“Pilitem ketdi ti mangipauneg, Manong.” Nangala iti aragan ket inyasidegna iti ngiwatko. Kimmitabak ngem kaskasdi a rummuar latta. Insarunona ti isbo nga adda iti tabo, inbatogna iti bibig ket inyungapko ti bibigko. Ngem idi maramanak ket nagkubbuar ti tianko.

“Huwaarkk! Warkkk!” Nagsarwaak.

Nagdadagsen manen ti matak ket awisennak a mailibay manen. Ti naudi a napuotak ket ti ikikidem ti matak.

Sagpaminsan, makariingak, diak ammo no ania nga oras. Ket makitak nga aggagaud latta ni Kanor. Ngem ti maudi a napuotak a panagmulagatko ket idi nakasanggir iti parawen, saanen nga aggagaud. Ket kasla nasiputak ti nalamuyot a panagwingiwingna.

 

Iti rabiina, nakariingak a kasasaonak ni Kanor. Ammok lattan, uray itay awan puotko ket kasarsaritanak. Naliday ti timekna. Kas kaliday ti planetas a Venus ken Jupiter a mangmatmattider kadakami ti dayta a rabii.

“Ania ngarud, Manong, no ditan makalasat ditoy, isu ngatan ti gasatta nga agbibiag kas maysa a mangngalap… ti matay iti danum. Ngem sapay koma, ta uray bangkaytanto laengen ti masarakanda tapno iti kasta ket mapadasanta met ti maipunpon ken mapasiaman. Maymayat met laeng ngamin no makararaganta. Ta bareng mapalag-an ti basolta. Nangruna ket ngaruden kaniak. Adu unay ti nagkamtudak gapu iti panangtagtagibassit ken pananglalaisko kenka. Ti laengen awan as-asinna a panangtratarko kenka ket maysa a dakkel a basol.

“Ammok a mangmangngeknak, isu a gundawayko met daytoyen a dumawat iti pammakawan kenka. Pakawannenak koma, Manong Inso. Ti laeng ikalkalikagumko ita, ti agbiag ta pay tapno maaddaannak iti gundaway a mangpunno kadagiti nagkurangak kenka. Tapno iti kasta ket ipariknak kenka ti panagayat ti maysa a kabsat, kas maysa nga adingmo.

“Aw-awaganka iti takrot, ngem namindua nga insalakanmo ti biagko. Ket ita, siak metten ti mabutengen. Mabutengak a matayka, mabutengak nga agmaymaysa nga aglayag iti taaw a kasla awan ungtona. Nabannogak metten manong, mabisin ken mawaw.”

Inkarigatak nga inmulagat ti matak. Kayatko nga iparikna a natibker pay laeng ti nakemko nga agbiag. Miningmingak ti matana. Ket idi makitana nga immisemak, immasideg. Ket iti umuna a gundaway… inarakupnak ti kabsatko.

Kayatko ti agsao, ngem awan sumngawen a timekko. Inirutak laengen ti arakupko pasimudaag a kasapulanna a dangadangen ti agdama a laklak-amen iti aglawlaw ti baybay.

Napanna inala ti tabo nga ammok lattan a naglaon iti isbo, nangala ti lupot ket inbabasana iti baso. Indapadapna daytoy iti bibigko. Kas met laeng ti inaramidna kenkuana. Idi naaramidnan, insimpanan ti bagina ta maturog metten.

“Agkararagta, Manong.” Ket inniggamanna ti dakulapko.

 

Agbannawag. Diak ammo no tagtagainep wenno us-usto, adda nangegko nga ariwawa nga andar ti bilog. Adda pay nangegko a balikas. Kayatko nga imulagat ti matak ngem diakon kabaelan nga ibukirad.

“Adda tao ditoy, kasla nataydan!” Kinunada.

Gibusna.

No timek ti pagisabaran: nabangag a nabukel, agal-allangugan iti kinatinggaw iti nagdakkel a timek… kasla nagdakkel a tao. Mailadawan nga agtayag iti 6’, addaan iti nasippukel a bagi. Kunam la nakatartaraki a lalaki.

“… kas maibasar iti Commission on Audit report a naala ti Ronda Radio, Ti Radio ti Umili. Addaan ti unliquidated cash advances ni Mayor Mayor Crisanto Gacusan iti agarup tallo a milion a pisos iti umuna agingga maikatlo a kuarto iti tawen dua a ribu…”

Ngem no agipadamag, nangruna no mangibutaktak iti kunniber a pulitiko, kasla awan kabutengna. Nangruna no adda ti pagibasaranna. Nakaturtured. Di pay agtigerger ti timekna no manginagan kadagiti nangangato a tao iti pulitika. Natangken. Di mamki kadagiti pangta iti biagna gapuen met laeng iti kina-kontrobersial ken kinadakkel dagiti ipadamagna. No kontrobersial ti damag, natibtibong pay ti timekna.

“… iti panagturong ti Ronda Patrol iti opisina ni Mayor Gacusan, imbaga ti sekretariana nga adda daytoy idiay Las Vegas a nagbuya iti boksing ni Pacquiao. Nakarikep met ti pagtaenganna idi palabsan ti Ronda reportorial team. Gapu iti daytoy, sumagmamano ti agkunkuna a ti inaramat kano ti mayor a panang-check-in iti otel agraman ti pustana ket nakaud manipud iti kaban ti gobierno.

Agpapan kadagitoy a gundaway, di pay ammo no na-liquidatena ti nagdakkel a kantidad. Maipalagip ngamin a malaksid itoy, adda pay dagiti cash shortagena iti napalabas a termino a panagtakemna kas mayor.

Gapu iti daytoy, sumagmamano ti agsalsaludsod. Napanan ngata ti kuarta? Iti ngata bulsana? Wenno kadagiti balay nga inpatakderna para kadagiti tsiksna.

Daytoy ti damag iti Ronda Radio… Ronda Banat, agipadpadamag!”

Isu dayta ni: Rolando ‘Banat’ Urbano.

No makitam iti personal, mautob a dakkel gayam ti naggidiatan ti boses ken iti personalidad. Natured ngem managbabain gayam. Awan sansanudanna ngem nadayaw.

Nalawa ti ludingasna ta naimpisen ti panguloten a buokna. Iti tawenna a trenta’y tres ket mangrugin nga umakaban ti mugingna. Numona ta mamindua la iti makatawen nga agpapukis, dina met ngarud bagay ti atiddog a buokna. Nabukel ti rupana, ken mayat ti tundiris ti agongna ngem naruar ti nasipot ken natadol a matana, agraman ti nalaka madlawan a lapayagna. Mayat koma ti lukmegna ngem naisaltek met iti 5 flat ti katayagna. Ket gapu ngata ta kanayun iti tudingna a pagwananwanan, kasla awan ti ambisionnan a pumudaw ti kudilna.

Ngem kadagitoy a pisikal a pakabuklan, agtartaray ti pagulidanan ken maipagtangtangsit a galad ti maysa a responsable nga agiwarwaragawag. Isuna ti kalikagum ti tunggal station manager ti maysa nga AM radio. Ket kas mangimatmaton iti DWRT--- ti Ronda Radio, diak isukat ti asinoman a reporter iti Ilocandia. Ta gapu kenkuana, agtaltalinaed iti number one iti survey ti DWRT.

Agtaltalinaed a low profile ni Rolando, dimo mauray a mangipasaw kadagiti pammadayaw a naawatnan gapu iti sinsero ken natured a panangakem iti trabahona. Dimo mauray a mangisarita wenno mangipasaw iti dangadangna iti isusurotna iti operasion kadagiti militar; interview kadagiti New Peoples Army; wenno panagpag-ut ti marijuana iti kasulinekan a paset ti probinsia.

No madennaam, narabaw met gayam ti ragsakna. Adu dagiti lebbenna a pakpakatawa nupay no dadduma ket awan iti timing ti panangibalikas. Nadusay laeng kadagiti ramramitna, no sadino ti yanna, ibatina lattan. Muriot ngem ammonaka nga ay-aywen no nakabasol kenka. Ngem no lamlammiongem, pasurotannaka. Ammona no sino ti mangbalbalatong kenkuana, ken ammona no sino ti rumbeng a dayawen.

NAPASNEK iti panagbuyak iti CNN iti telebision nga adda iti opisinak idi adda nagtuktok iti ridaw.

“Sumrek!” Kinunak ngem diakon tinalliaw ti kinasiasinona. Diak maikkat ti matak iti kumarkaro a tension iti Amerika ken kadagiti pagilian a mangkonkondena iti inaramidna iti Iraq ken Afghanistan.

“Siak, manager!” Naitimkak ni Rolando. Ket nupay diak tinalliaw, maanninawak ti kawesna iti daytoy a bigat. Lokona’t ‘toyen, ania ngata ti nakapanunotanna ta nagbarong metten. Mayat pay ti pidas iti atiddog a buokna. Nagdiretso a nagtugaw iti sanguanan iti lamisaak. Adda tugaw a nairanta dagiti umay iti opisinak. Iti sanguanan ket nalatak a mabasa ti: Gerardo Alcombra, Station Manager.

“Ania’t problema,” tinalmegak ti remote tapno maikapkapsut ti volume, uray ket madama ti patalastasda.

“Adda manen naawatko a death threat, sir!”

Kinitak. Nakigtotak!

Ngem saan nga iti imbagana. Nakigtotak ta saan met gayam a nakabarong. Naka polo shirt met iti paboritona nga sky blue nga adda stripe a yellow. Ken di met naka-slacks iti nangisit, naka-maong met.

Nabayag a diak nakasungbat. Kitkitaek lattan ti kawesna. Nagkamali ngata ti parmatak itay? Mabalin, diak met ngamin dineretso a kinita itay. Agbuybuyaak met.

“Sir, adda manen pangta iti biagko!” Kinunana manen. Inyawatna kaniak ti maysa a sobre a naglaon iti surat a napakuyogan ti nangisit a laso.

BANAT, AGSAGANAKAN…

AGSAGANAKAN A SUMANGO KEN KAMATAYAN!

BWA! HA! HA! HA!

Immangesak iti nauneg. “Ania ti baro iti daytoy? Maikamano daytoyen?” Nakarawak nga insaludsod.

“Maikapat iti daytoy a tawen.”

“Naggapuanna ita?”

“Kas met laeng kadagiti immun-una… awan! Ngem ammok a maymaysa ti nangipatulod. Ken maymaysa ti atapek.”

“Sino?”

“Ni Mayor Gacusan!”

Immangesak manen. Uray siak, isu met ti atapek. Insublik ti surat.

Nupay kadawyanen kadakami a kameng ti media a makaawat ti pangta iti biag gapu iti kinarisgo ti trabaho, ta di ngarud maliklikan ti panakasalaw kadagiti agkakangato a personalidad nga agar-aramid iti maikaniwas, ngem diak latta maliklikan ti agdanag. Nangruna no kadduak ti maseknan. Ngem aklonek a no siak ti makaawat, ket kasla awan ti sumgar a dutdotko.

Iti biang ni Rolando, nadedegen iti pangta gapu iti kinaturedna ken kina-diretso ti reportingna. Ita, no makaawat ti pangta ket nakarkaru pay a tirwenna ti tao. Ngem dagiti adda iti aglawlawna ti ad-adda a madanagan: ti pamiliana ken gagayyemna.

Ti maysa a kameng ti media, no makaawat ti pangta iti biag, kasla adda naawatnan a tropeo iti epektibo a panangidanon a panagserbi kadagiti umili. Nangnangruna no daytoy ket panangibutaktak iti kinadangkes ken kinaruker ti maysa a maseknan, kas koma panagkunniber.

“Ammok nga ammom ti ar-aramidem, ngem agalluadka koma. Saan nga asi-asi ni Mayor Gacusan, kabaelanna ti mangpaksiat ti tao nga uram ti kararruana.”

“Agyamanak, manager, ngem narugiak daytoyen. Leppasekon, agingga a mabalud dayta a mayor. Ti tallupulo a milion ket ulo la gayam iti dakdakkel pay a ginagaramugam a palimedna. Adda impormasionko nga uray maiparparit nga agas ket adda koneksionna. Diakto pay kinabuteng da congressman ken gobernador, isunanto laketdin.”

“Dagiti nangatngato nga opisial ket adda diplomasia kadakuada, ngem sabali ni Mayor Gacusan, no aso koma ket isuna ti walay. Kriminal ti utekna. No papispisam ti propesional a tao, idarumnaka; ngem no dagiti pang-og a tao ti pateltelam, bagkongennaka.”

“Ammok dayta, sir. Ngem no pang-og isuna, agpang-oggak metten.”

“Nagpa-blotterkan?”

“Saanen a kasapulan, sir. Adu unayen ti kastoy a recordko iti pulisia. Ngem awan met pagmamaayanna.” Inngarietna. “Ngem di mabalin a pagsardengen daytoy a surat ti agtultuloy a panangakemko iti panangipaay iti impormasion kadagiti tattao… ti panangibutaktak iti buyok iti gobierno.” Timmakder. “Innakon, sir!”

‘Wen’, kunak koma. Ngem manen, nagalligagawak, ket kasla nasimbalud ti dilak. Nagtakder ti dutdotko… awan met ulonan ni Rolando. Nangintayegak. Kunada dagiti ap-appo a dakes a partaang daytoy. Asitgak koma ta patelteltelak tapno mausaw ti dakes a partaang, ngem nagpangadduaak ta amangan no sabali ti panangipapananna. Numona ta nabara ti ulona ita.

Kinutog-kutogko ti ulok, agingga nga in-inut met laeng a nagparang ti ulona. Sakbay a naan-anay a nakaruar iti opisinak, pinukkawak.

“Rolando!”

Nagsardeng, tinaliawnak.

“Agan-annadka!”

“Agbalbalinkan a nerbioso, sir.” Ket immisem.

“Itay sakbay a rimmuarka, nagpukaw ti ulom. Dakes kano a partaang daydiay.”

Immuneg a nakaisem.

“Pinateltelannak koma, sir. Hallaka, no adda mapasamak kaniak, basolmo.” Inyangawna. “Ngem di bale, nasata metten ta imbagam kaniakon.”

Ket rimmuaren a kasla awan aniamanna.

AWAN koma kaniakon ti dua a dakes a partaang ken Rolando idi nagsaritakami. Ngem diak maliklikan ti agdanag agpapan ita… nangruna ta lima nga aldawen a di nagreport iti opisinak. Awan padamagna kadagiti naduma-duma a public affairs program. Diak koma madanagan no adda inpilana a leave of absence, ngem awan met. Nasayaat koma no AWOL laeng, ngem uray text la koma a pakaammona ket dinan sa pay malagip.

Kadagidi napalabas nga aldaw, no maisurot iti operations iti Charlie Company ti 503rd Infantry Brigade ti Philippine Army. Wenno no adda ‘yab ti NPA nga interview wenno coverage, adda latta pakaammona. Ammok met ti confidential, ken ti rumbeng a maiwaragawagen.

Awan met ammok a tsiksna nga intarayna koma wenno masapul a lemmenganna, ta no ar-arigen, isuna laeng ti kameng ti November 30 iti istasion. Maysa pay, agkikinaawatankamin iti daytoy a banag, di laketdi mabaybay-an ti trabaho.

Nakarkaro ti danagko idi immay ni baketna a ni Sarah… agsangsangit. Ta uray isu ket dina ammo ti napanan ni lakayna. Ti suotna a nalabaga a polo shirt ken ti tsalekona a nangisit nga addaan iti marka ti istasionmi, ket isu latta kanon ti kawesna manipud idi nagpukaw. Awan met naksay iti badoda idiay balayda. Uray kenni baketna ket awan textna no sadino ti ‘yanna.

“Sir, madanagannak. Idi rabii, nagtagtagainepak. Dumawdawat kano ni Rolan iti tulong ngem awan makangeg, agsipud ta di sumngaw ti bosesna. Agsangsangit kano ngem awan ti agtubbog a luana. Kayatna ti aggaraw ngem napaskelan kano ti sibubukel a bagina.”

Kaddua ni Sarah ti dua nga anakna: ni Charlie nga inunaan ken anakko iti buniag. Ken ni Alleyah a tallo ti tawenna. Naisursurotdan iti panagsangit ti inada.

“Dika kad’ madanagan. Dim’ ammo, aya, a ti tagtagainep, kaadduanna ket baligtad iti mapasamak. Ti nasayaat ketdi nga aramidentayo, agkararagtayo.” Imbalakadko, kas met laeng iti panangbalakadko iti bukodko a bagi. Ta kas kenni Sarah, kasta met ti marikriknak, diak la kayat nga ipadlaw ta dinto ket madegdegan ti nerbios.

“Ngem ita laeng nga agdanagak iti kastoy, sir. Kadagiti napalpalabas nga aldaw, uray mano nga aldaw a di nagawid, awan ti kastoy a marikriknak. Ngem sabsabali ita. Maysa pay ngamin, idi damo nga aldaw a nagpukaw isuna, ti baso a nakaparabaw iti lamisaan ket bigla a a nabuong. Pimmartak ti pitik ti pusok iti dayta a gundaway a kaslaak la maangsan. Ket ti umuna a simrek iti panunotko ket ni Rolan.” Kinunana. Inalana ti panio iti bagna a nangisit sana pinunanasan ti pingpingna, insarunona ti lua dagiti dua nga ubbingna.

“Kua, a, ngata, naggungon ti lamisaan isu a natinnag ti baso. Wenno nasagid ti pusa a dimo nasipsiputan.”

“Di met natinnag, sir. Nabuong iti ‘yannan.”

Siak met ti nagbuteng iti imbagana. Pudno ngata a nabuong lattan ti baso nga awan ti nanggargaraw? Amangan met no adda ti rikkinan?

Ket manen, nagtibbayo ti barukongko… ta malagipko ti panakakitak ken Rolando nga awan ulona, ken nakabado iti barong.

MAIKAPITO nga aldaw nga awan ni Rolando. Biernes-a-trese. Alas sais iti bigat. Agsagsaganaak iti panangrugi ti programa iti daytoy nga aldaw a napauluan iti Binnutaktak. Rimmuaren iti announcer’s booth ni Angelo nga immun-una ngem siak. Pangmurmuray ti programana gapuna a kaadduan a paset ti programana ket dagiti pakpakatawa ken dagiti makaray-aw a tukar.

Idi mangrugi ti intro ti programak, sinenniasak ni Albert a technicianko iti daytoy nga aldaw. Impapigpigsak ti headphoneko tapno nalawlawag a mangegko ti bosesko ken ma-modulateko a nasayaat ti timekko.

Dandani malpasen ti intro ti programak idi siak met ti sinenniasanna. Adda kano flash report… ni Rolando.

Idi makitak nga adda padamag ni Rolando, diak ammo no maragsakannak ta kamaudiananna ket nagparangen; wenno masuronak ta dikami pay nagsarita ngem damag nga insigida ti inyunana. Masapul nga agpalawag pay kaniak.

Agdudua ti panunotko no pastrekek ti padamag ni Rolando. Inseniasko kenni Albert nga alaenna ti paulo ti damag ta agdependento ditoyen no pastrekek wenno saan. No napintas ti padamagna, mabalin nga ikonsiderak, ngem no nabanglesen, masapul nga agsaritakami pay iti nalapat.

Nalpasen ti intro ti programak, masapul a sumrekakon iti tangatang tapno mangegdak dagiti dumdumengeg iti daytoy a gundaway.

“Naimbag a bigatyo manen, patpatgek a dumdumngeg iti daytoy a programa… Binnutaktak. Sapay koma ta addakayo iti nasayaat a kasasaad ken karadkad a kas met kaniak iti daytoy nga agsapa. Daytoy kabinnutaktakyo, Gerry Alcombra, ket ti makadkadduayo met iti technical department, ni Albert Seneres…

Adu manen ti masapul a lukaisantayo iti daytoy nga aldaw. Dagiti isyu a bumegbeggang, ken dagiti gumilgil-ayab a padamag manipud kadagiti Ronda Reporters. Dagiti mailemlemmeng a buyok iti gobierno ket agallingasaw ditoy programa, ibuksilantayo amin dagitoy iti kangrunaan a programa iti sangkapagilianan… Binnutaktak!”

Nagsardengak, inawatko ti papel nga inyawat ni Albert. Ditoy ti nakaisuratan ti paulo ti damag ni Rolando.

AGRUPRUPSAN A BANGKAY, NASARAKAN!

Napintas ketdi ti padamag ni Rolando, siguradok a sikami manen ti nakauna iti daytoy a damag. Ket agsipud ta flash report, diak mabalin nga itantan ti damag, masapul a pastrekek nga insigida. Dagiti kastoy a damag a di pay nakadanon iti blotter ti pulisia ti mangital-o iti maysa a radio.

Iti maikaddua a gundaway, intayag ni Albert ti mouthpiece ti base radiomi. Daytoy ti maysa kadagiti pagsiudsiudotak kenni Rolando, kasla kanayon nga agdardaras. Kayatna a mapastrek nga insigida. Imbag koma, a, no isuna laeng ti reporter ti istasion, wenno paset ti programak. Adda pay met dagiti dadduma a reporters, timechecks, panawagan, patalastas ken dadduma pay.

Kalpasan a nabasak ti maysa a timecheck nga inisponsoran ti maysa a produkto a sabon, pinastrekko ni Rolando.

“Adda maysa a gumilgil-ayab a damag ti intayo alawaten… damag manipud kenni Ronda Banat, Rolando, go ahead…”

Chug! Chug!

Maysa a lalaki ti napapatay tapno mapagtalna iti panangibutbutaktakna iti kinadakes ti maysa a mayor ti naikali ngem masarakan met laeng iti barangay Santa Cruz, San Juan, iti daytoy met laeng nga agsapa…

Iti iseserrek ti timek ni Rolando iti tangatang, kinagiddanna ti naglammiis nga angin a simrek iti announcer’s booth. Inseniasko ken Albert nga ikapkapsutna ti window-type nga air-conditionermi ngem impakitana kaniak a nakaiddep daytoy. Tinaliawko ti likudanna ket nakalukat ti tawa. Isu met la gayam.

Ti bangkay ket agruprupsan gapu ta nabayagen a nakakali a daytoy ket masarakan iti nagsangaan a desdes iti kadayaan a paset ti barangay. Manmano a tao ti agturong ditoy iti kinalenglengna. Awan pagilasinan nga adda bangkay a naikali ditoy ta dida inikkan iti krus. Ngem madlawan ta naginturod ti daytoy a pasetna a di tinubbuan ti ruot.

Ti nakaam-ames nga insidente ket gapuanan ni Mayor Crisanto Gacusan babaen iti panangmandarna a madukot ti nasao a biktima sana pinaltogan.

Kangrunaan a rason no apay a pinapapatay ti nasao a mayor ti biktima agsipud ta dina kayat a maibutaktak dagiti kinadangkes ken linoloko nga aramidna kadagiti umili ken uray iti gobierno. Daytoy ket agtultuloy nga ilemlemmengna ken kalkalubanna iti panagturayna kas mayor iti San Juan.

Ni Mayor Gacusan ket addaan iti mapagduduaan a kinabaknang, a daytoy ket nagtaud iti illegal nga operasion kas koma iti droga ken jueteng. Ibilbilangna pay a kasla bukodnan nga account ti general fund ti municipalidad nga iturturayanna. Di met makariri ti tesorero ken budget officer agsipud ta tangtangadenna metten ti sanga ti barsanga no sumupiatda.

Malaksid itoy, umab-abot pay iti singkuenta porsiento ti kittabenna manipud iti pondo kadagiti proyekto-inprastraktura a maiyemplementar. Adda la ngaruden trenta porsientona iti pondo, mangala pay iti porsiento kadagiti kontraktorna. Malaksid iti daytoy, adda pay dakkel nga unliquidated cash advancena, malaksid laeng iti cash shortagena iti COA. Daytoy ket paneknekan dagiti dokumentos ken ebidensia nga ig-iggamak.

Tapno mailemmeng dagitoy a kinabuyokna, agraman dagiti dadduma pay a kinadakesna, inlikida ti mayor daytoy a biktima, agraman dagiti ebidensia ken dokumento. Ti biktima ngamin ti maysa kadagiti mangsipsiput iti aramidna.

Ngem saan a nagballigi ti mayor iti dakes nga aramidna, ket manamnama ti panakabaludna iti mabiit.

Daytoy ti damag para iti programa a Binnutaktak… Ronda Rolando, agipadpadamag!

Tinalmegak ti barker ti programak. Ket nagriaw ti…

BINNUTAKTAK!!!

“Agyamanak Ronda Banat iti dayta a damag. Adda laeng sumagmamano a banag a kayatko a malawlawagan. Agsublika koma. How copy?”

Awan simmungbat!

“Ronda Banat!”

Awan latta. Awan ngata manen monitorna. Sinenniasak ni Albert tapno kontakenna ni Rolando nga agsubli iti tangatang.

Kalpasan ti sumagmamano a kanito, nagwages ni Albert, dina kano makontak.

Ania ketdin ni Rolando, nagpakaru manen ti kinakulotnan. Ita man pay a kasla agdadamo nga agipadpadamag. Nakapsut la ngaruden ti timekna, kasla agtigtigerger pay ita ti timekna a diak maaw-awatan. Kasla nakubong ti timekna. Itan sa laeng met ketdi nga agkurang ti ramen ti padamagna. Ammok met nga ammona dagiti paset ti a napintas a damag. Nadudugen iti kanayon a panangipalagip iti four wives ken one husband. Wenno dagiti masapul a masungbatan iti maysa a damag, nangruna no police report: why, who, when, where ken how. Ken masapul a ti pormana ket inverted pyramid, kayatna sawen, iti umuna pay laeng a parapona, kompleton ti detalye, addan sadiay ti guyodna kadagiti tattao nga agdengdengeg. Ti sumarsaruno a parapo ket ti panakailawlawagna. Babaen iti daytoy a wagas, umuna a tikagna pay laeng, naalanan ti interes dagiti dumdumngeg.

Dina naibaga ti nagan ti biktima, tawen, sadino ti pagnaedanna, no adda asawana, ken dadduma pay. Dinudogna ni Mayor Gacusan a suspek ngem linibtawanna ti impormasion mainaig iti biktima. Dina dinakamat dagiti panakabagi ti linteg. No ammodan wenno saan pay. Asino ti nakatakkuat? Kasano a nasarakan?

Idi kitaek ti Seiko wall clock, tallo pulo a minutos ti limmabas iti oras iti alas sais iti malem.

“Sakbay nga agtultuloy ti programatayo a Binnutaktak, awan trabaho no awan ti tagilako. Adtoy man pay dagiti pammalagip manipud iti master control.”

Rimmuarak. Nagturongak iti technical room.

“Mano?” Indamagko ken Albert. Ti bilang ti patalastas ti kayatko a sawen.

“Lima,” kunana met.

“Naglammiis itay, a.” Kunak.

“Wen ngarud, uray la timmakder ti dutdotko.”

Nagdiretsoak iti telepono. Timmawagak iti kuerpo iti pulisia. Nayonak man ti impormasion iti padamag ni Rolando, bareng adda spot reportdan.

“Hello, San Juan PNP, naimbag a bigatyo, Apo!”

“Kasta met,” kuna ti adda iti bangir a linia. Kasla tangkiran a tao ti adda iti bangir iti linia ta natangken.

“Ni Gerardo Alcombra ti DWRT daytoy, sir. Dumamagak koma iti impormasion mainaig iti bangkay a nasarakan idiay barangay Santa Cruz.”

Nabayag a di nakasungbat ti pulis. Mabalin a kitkitaenda ti filesda. Idi sumungbat manen, nalanayen ti bosesna.

“Awan pay laeng iti blottermi, sir. Apagbiit laeng ta ‘yabak ti imbestigadormi ta isu ti kasaritam.”

“Ala man, ngarud, Apo.”

Naallingagko a naidissu ti mouthpiece ti telepono ken ti umad-adayo nga arimpadek. Madamdama pay ket addan umas-asideg a danapeg.

“Hello…”

“Hello, sir. Dumamagak koma iti bangkay a nasarakan idiay barangay Santa Cruz.”

“Awan pay met dimmanon ditoy pulisia, sir.”

“Inpadamag ngamin ti maysa a reporterko nga adda bangkay a naikali ken nasarakan idiay Santa Cruz.”

“Kastoy laengen, sir. Alaek ti eksakto a dissu a nakasarakan ti bangkay ta agturongkami idiayen.”

DANDANI agleppas ti programak idi ‘yabannak manen ni Albert iti technical. Inseniasko a lima minutos laengen ket agleppasen ti programa.

“Emergency!”

Inkapilitan nga inpigsak ti volume ti background ti programak sa’k rimmuar a masiudsiudot. Ania manen ngata nga emergency daytoy.

“Dika la makaurayen.” Inyunget.

“Adda ngamin tawag dagiti pulis. Mapanka a mapan kano idiay Santa Cruz. Adda dakes a damag. Dida met ibaga kaniak.”

NAPARPARTAK pay ngem iti alas kuatro, nakasakayakon iti 4k owner type jeep nga agturong iti Santa Cruz. Adayuak pay laeng ngem immun-unan a naipasabet iti matak dagiti umaribungbong a tao. Maikaddua a naipasabet iti agongko ti diak maawatan no nalanse nga angot. Ken maikatlo, ti panakangeg ti lapayagko iti ar-arasaas dagiti tao a nakakita kaniak.

Insigida nga inasitgannak ni Senior Police Officer 2 Manzano apaman a nakitanak. Ti maysa nga imana ket nakaiggem iti panio a naka-appot iti agongna.

“Kunam itay, sir, nga inpadamag daytoy ti maysa kadagiti reportermo iti radio?”

Nagtung-edak.

“Asino kadagiti reporteryo ti nangipadamag?”

“Ni Ronda Rolando.”

Ginuyodna ti imak nga insaksak kadagiti tao nga umaribungbong. Intundanak iti nakali nga abut nga aguneg ngata iti maysa a metro. Adda pay laeng sadiay ti bangkay. Di pay nayaon. Damagek koma no nangtawagdan ti puneraria ta isu’t mangiyaon ngem nangintayegak metten iti nakitak. Diak ammo no al-allilawennak ti matak iti nakitak… naka-tsaleko ti biktima nga iti likudanna ket addan nagdarakkel a tatak: “DWRT, Ronda Ti Masa”. Ti biktima ket agruprupsan kas maibasar iti kudilna a nakaar-ariek iti panagtutotna. Iti karkulok ket agtayag ngata iti 5’ 1”. Panguloten ti buokna ken panglukmegen ti bagina.

“Ket maibasar iti nalaami nga IDna, sir. Ti bangkay ket ni…”

“Ni Banat. Ni Rolando!” Inunaak ti pulis iti panangibagana iti nagan.

Kinitanak ti pulis. Kadagita a gundaway ket diak metten makaidna, kasla agkeppet ti panangesko. Saan laeng gapu a kadduak ti biktima, ngem narigatko a patien a ni Rolando ti bangkay. Ken dagiti pasamak a kasla di nakapapppapati. Ket nangipadamag laeng itay napalabas nga oras.

Nabayag a diak nakakuti.

Ngem idi maalak ti riknak. Nagtung-edak.

Ni Rolando, agingga iti maudi a gundaway ket tinakderanna ti kina-reporterna. Inpadamagna manen ti maysa a sensational a padamag, maysa a nakaam-ames a pasamak. Intudona ti yan ti bangkay. Inbutaktakna ti kinasiasino ti masuspetsa, agraman ti dakes nga aramidna.

Inreportna ti bagbagina… nupay natay isunan!

NASARAKAN dagitoy iti bulsa ti pantalonna ken tsalekona, sir. Panagkunak, daytoy ti puon ken gapu ti panaka-salvagena.” Kinuna ni SPO2 Manzano.

Inawatko dagiti dokumentos ken papeles.

“Ti recorderko?” Indamagko.

“Adda ditoy sir.”

Inawatko. In-rewindko idi maiggamak. Napigsa ti atapko, ket kayatko a paneknekan.

Letseka, Rolando. Apay a kasta la unay ti panangimamegmo kaniak. Pirmi metten ti panangdadaelmo iti naganko. Saan laeng met a siak ti gamrud ken kurakot iti gobierno. Adda pay dagiti dakdakkel ti kitkittabenna, apay a siak ti gaggagaraem?

Ar-aramidek laeng ti trabahok Mayor Gacusan, kas maysa a reporter…

Reporter? Letseka! Matayka!!!

Iniddepko ti recorder. Ammo ni Rolando ti mapasamak kenkuana gapuna nga inlimedna a tinalmegan ti record ti micro-cassette-recorderna. Ket no diak agriro, uray ti cellphone nga addaan recorder ket kasta met laeng ti inaramidna. Am-ammokon ni Rolando.

Tinaliawko manen ti bangkayna. Ket iti abayna ket adda pay laeng ti handheld radio nga inaramat a nagreport itay. Inpaalak daytoy kadagiti embalsamador a madaman a mangal-ala kenkuana.

Idi naawatko, tinalmegak ti PTTna. Di naguni. Nadis-charged gayamen.

Ngem diakon nasdaaw no apay a naka-report itay iti programak!

G I B U S N A

Maysaka met a nainggasatan
Ta naikkanka iti gundaway
A sumirip ditoy law-ang
Nupay di mainsasaan ken pagduaduaan
Nga adu ti lusotam a pagsibbaan…
Saringit, sikan ti pangibatayak
Iti ayat a naipaidam kaniak.


I

Nagpakadakan, Benjamin…

Iti di agbayag, ulsanton dagiti kadena de amor daytoy pagtaengam, padasendaka a lingdan tapno ti lagipda kenka, agpuawto a kas asuk iti tangatang.

Ngem adu gayam ti mangipatpateg kenka, kas ipaneknek ti kaadu dagiti nangitulod kenka itay.Ket no nakitam la koma ti panagarubos ti lua da daddy ken mommym… Ngem apay nga ita laeng nga imparinada ti panagayatda kenka?Sayang, Benjamin, saying…

“Benjamin, my only son, forgive me!” Ni mommym…

“My only child, Benjamin, forgive me!” Ni daddym.
II

SIKA, Peter de Anta, adigi ti pagtaengan, kalasag ti pamilia.Ngem apay a tinallikudam dagitoy a pagrebbengam?

“Daddy, sikanto ti mangisab-it iti medaliak. Siak ti first honor.”Agturposka idin iti umuna a tawenmo iti high school.

Nalipatam, Mr.De Anta, a nagbiag a daram ti nagan a Benjamin.

“Addanto papanak! Ninto mommym!..

Sika, Benjamin, indumogmo ti pannaabainmo. Impagarupmo ngamin a maragsakan ni daddym iti ipadamagmo.

Sika met Mrs. Carmelita de Anta ti silaw ti pagtaengan.

Ngem ‘yan dayta a sagudaymo a kas ina?Dakkel ti balayyo; mansion ti rumbeng nga awagna, adu ti silawna, sika nga ina, awan raniagna.

“Mommy,adda papanam inton graduationmi? Kuna ni daddy, sikanto ti mangisab-it ti medaliak.”

“Ladingitek, son. Agpa-Americaakto iti dayta nga aldaw. Adda asikasuek a negosio idiay. Ninto la antim a Milan ti umay…”

Benjamin, asika pay. Naglawa ti mansion a pagum-umukam, aglaplapusanan ti kasapulan ti pisikal a bagim:telebision,VCD, air-conditioned a kuarto. Ngem apay a dimo marikna ti ragsak kadagitoy?

Ngem pudno kadi a negosio ti gapuna a mapanka idiay America , Mrs. De Anta?

Saan! Gapu ta adda lalakim sadiay. Ni Arthur.

Ni Benjamin, sinukatam iti Arthur. Ti dara,inartapan ti arak!

Pinanunutmo koma met: “Ni Benjamin ,no agmaymaysa ditoy balay… amangan no agsakit!”

“Mommy, apay a matay ti tao?”

“Son, apay, aya?”

“Tapno aginanan, saan kadi?”

“No!”

“Mommy, kayatkon ti aginana!”


IDI pay, Mr. De Anta, natakuatam ti palimed ni baketmo. Manipud met idin, nadumaduman nga umok ti nagum-umukam.

Ngem no maminsan, basolmo met laeng no apay aq naisiasi ti asawam iti dalan.No masetas koma, dimo sinibsibogan.Ket nagsapol iti mangtaripato kenkuana.

Ni Benjamin ti nagdas-alan amin nga aramidyo. No apay ketdi nga adda pay pangipagarupmo a saanmo a putot ni Benjamin!

“Daddy,adda papanam inton Domingo?”

“Apay?”

“Awan malagipmo iti dayta nga aldaw, daddy?”

“Wen nga agpayso, adda atendarak a miting!”

“Kasangayko, dad…”

“Matuloy ti kawsangaymo uray awanak!”

III
ADDAKAN iti madi a tukad ti sekundaria Benjamin. Agbarokan.

Ngem madandanaganak. Agmaymaysaka. Saan a mailibak kaniak dagiti nasaem a pasamak a naipempen iti panunot ken pusom.

Happy Birthday to you!
Happy Birthday to you!
Happy Birthday , Happy Birthday
Happy Birthday to you!

Naitugkel ti maikasangapulo ket pito a candela a panagdaliasatmo ditoy daga. Saankan nga ubing…

Naan-anaykan nga Adan.

Nagragsakka ket ngatan no iti daytoy a gundaway, kalanglanglangmo da daddym ken mmmym iti maysa a family dinner.

Ngem kaanonto ngata a mapasamak dayta nga arapaapmo?

Adda met kadi dagiti barkadam a makipagragragsak kenka itoy a kasangaymo…

“Hi, happy birthday! I’m Ana.”

Napintas a balasang, Benjamin.

Naamo ti rupana; makapatilmon ti pammagina. Maysa kadagiti barkadam ti nangyasideg kenkuana kenka.
“Thank you!”

Naawis man ti riknam, Benjamin it daytoy a babai. Adda nariing nga essem iti barukongmo.

Ngem, Benjamin, ballaaganka: agannadka itoy a sabong. Ta adda dagiti sabong a amakaulaw ti banglona.

Ket maysa ni Ana kadagitoy a sabong.

Ngem apay a dinak mangngeg,Benjamin?

Manipud iti daydi a kasangaymo, ni Ana ti nagbalin a bituen ken silawmo.

Isu ti arak a nanglemmes kenka tapno malipatam ti sakit ti nakemmo kadagiti dadakkelmo.

Wen, nagbalin a maris-rosas ti biagmo manipud naam-ammom ni Ana.Iti umuna a gundaway, agayatka iti maysa nga Eva.

Wen, Benjamin, naparsua ni Eva tapno parasakenna ni Adan.

Benjamin, naragsak ti tao gapu iti ayat. Ket sika, naragsakka ta agay-ayatka. Ngem ti tao, agladingit gapu met laeng it ayat—nasaem ti ipaayna. Ngem apay a panunotem ti lua?Addaka iti alimpatok ti bullalayaw; makaay-ayo ti sagawisiw dagiti billit-tuleng a danggayan ti aweng-anasaas ti Karayan Amburayan.

Sipud nasibbolmo ti ayat ni Ana, nagbalinka a maysa a kabaliero. Ti kayatmo, kanayon a makitkitam, a kakuykuyogmo. Kayatmo nga iparikna ti nalaus a panangipategmo kenkuana.

IV

Inton bigat, agturposkan, Benjamin. Kablaawanka ta sika met laeng ti valedictorian.

Inawisnaka ni Ana ta adda kano sorpresana kenka. Minanehom ti Honda Civicmo, sinurotmo ti impatulod ni Ana a papananyo. Iti maysa a nalemmeng, naiputputong a disso, nagsardeng kayo iti sango ti balay a rugak.

Simmrekkayo iti balay. Nasdaawka idi makitam dagiti barkadana iti uneg.Nagpigsa ti tokar manipud iti maysa nga stereo; rock and roll, heavy metal ti soundsda. Naipasabat kadakayo ti asuk ti no ania a sigarilio.

Nadlawmo a napupungay a lumablabaga dagiti mata dagiti barkadana.

“Ania daytoy Ana?”

“Pot session!”

Kasla nasibogan iti yelo ti bagim.

“Hey, Ana, addaka gayamen!

And oh, my Benjamin! You’re here.

Welcome to the club!” impasabat ti maysa a babai.

Kasla rebulto ti panagkitam kadagiti gagayemmo--- nupay aggargarawda. Ammom,iti saan nga agbayag, mabuongda.

“Honey Benny, take this. Just this stick and everything will be allrigth!”

Maysa nga stick, Benjamin, ti yaw-awat ni Ana kenka.Kasla mansanas a yaw—awat ni Eva.

Miningmingam ti kayan-ayatmo. Anian a nagsam-it ti isemna.

“Saan!kinunam.”Saan!”

V

ARIGNA tumatab ti kotsem iti paspasna. Agluluaka. Kayatmo ti aglaaw tapno maep-ep ti dagensen ti barukongmo. Ta ti bituen ti biagmo, dimo impagarup nga apoy gayam ti impierno.

Ti ayat a birbirokem kadagiti dadakkelmo, nasapulam iti sabali a langana ken ni Ana. Ngem uray ni Ana,pinaaynaka.

Kayatmo a lipaten amin dagitoy. Ngem dimo ammo ti aramidem.

“Diak kabaelanen!”

Skritttttttssss!!! Blag!!!

OSPITAL. Kasla maymaysa ti gartaw dagiti doctor tapno ispalendaka ken ni patay.

Ngem Benjamin.Panawenen nga aggibus metten ti saem ken ladingitmo.

Tapno nanamem ti talna ken ragsak.

Naggiddan a simmangpet dagiti dadakkelmo nupay agsabali dagiti naggapuanda a lugar.

“Benjamin, anak .”Ni daddym,

“Son, apay a kastoy?” Ni mommym.

Nalaus ti sangitda.

“Benjamin, my baby, please, wake-up.”

“Addaakkon, anak, a mangisab-it iti medaliam.”

Nalaus ti babawida, iti panangdawatda iti pammakawanmo.
Ngem naladawan. Nakagtengkan iti ungto dagiti sainnek ken saibbek. Ragsak metten ti sagrapem… agnanayon a ragsak.

VI

ITA, agin-inanakan, Benjamin, iti daytoy pagtaengam a nailet ngem ti kaibatoganna, dakdakkel pay ngem iti mansion.

Ammok a naragsakka itan iti ‘yyanmo--- ragsak nga agnanayon ken awan patinggana.

Madamdama, siak nga anghel a kasigudmo, addanto metten dita dennam.

Da Esoj Ken Airam Iti Baro a Lubong
NALAMIIS idin ti umappuyot a pul-oy ti angin-amianan iti sibubukel a rehion ti Ilocandia. Desiembre ngaminen, ket umukuoken ti lam-ek nga umarakup a kasla makipagmaymaysa iti panangsarabo iti espirito ti paskua.

Ti oras: 2135pm; aldaw: Domingo; tawen: 2054

Iti di unay nalatak nga ili a San Juan, La Union--- adda agassawa nga aglingling-iten iti bannogda a magmagna. Ti babai ket nakaabungot iti tuallia, madlaw ti pakka-pakkang a panagnana. Masikog!- ket agpaspasikalen ti tianna. Kakuyogna ni lakayna a mangas-assibay kenkuana. Ngem kasla di umanay ti nabatbati a pigsada a dumanon iti nawatiwat pay a kilometro a ‘yan iti kaasitgan nga ospital.

Ti lalaki ket managan Esoj, kaputotan dagiti tartaraudi a karpintero iti daytoy a panawen nga aw-awagan dagiti Ingles a Humane Technology Era (THE). Apsay ti buokna a tumingtinggaw iti kinangisitna. Ti kudilna ket maris iti daga. Kasla kanayun a nakasipot ti timmingraraw a matana. Di makuna a suriab ngem di met makuna a natundiris ti agongna.

Ti asawana ket ni Airam, kayumanggi a Venus iti kinapusaksakna a nupay kasadon ngem kasla agruprupa pay laeng a balasang. Mayat ti lunglung-ayna ti umallo-allon a pangatiddogen a nangisit a buokna, nangruna no pal-idan ti nalamiis nga angin ti rabii. Ket nupay mangurkuret ti bibigna iti rigatna, ngem no ikaemna ket saan a makapaglibak dagiti dua a pino a kallid iti agsungbangir a pingpingna.

Addan umar-arruyoten iti luppona, mangipasimudaag nga aniaman a kanito ket agpasngayen.

Nagtimekda iti maysa a mansion (ta saanen a kabaelan pay ni Airam ti kasasaadna), ngem awan ti mangipangag kadakuada. Kasta met laeng iti sumaruno a pinagtimkanda. Awan ti mangilukat iti ruangan dagiti komunidad a maibilbilang iti addaan.

Saan laeng a kapsuy ken bannog ti mangparigat kadakuada, agramanen ti panangiyaleng-aleng kadakuada dagiti nangato a tattao.

Imbag ta nakakitada ti maysa nga air taxi a nairana a nagsardeng iti asidegda.

“Itulodnakami koma iti ospital. Agpasngayen ti asawak!” Impakaasi ni Esoj. Ngem nagsarimadeng ti driver idi makitana ti kasasaad ni Airam. Ummuna a simmiplot iti panunotna ti panakamantsa ti tugaw ken panagangot ti luganna.

“Apay ngamin a pinarigatyo ti bagiyo iti panaganakyo, dikay’ pay la nagpaaramid dita life sanctuary ti SFLU (San Fernando, La Union),” kinunana ket pinangatona sana pinasayabsab ti luganna.

Iti mariribukan a panunot ni Esoj, simmingit iti isipna ti dimmur-asan ti human technology sipud idi naduktalan ti panakaurnos ti human genome (lima a tawenen ti napalabas). Mabalinka ti maaddaan iti bukodmo a dara ken lasag nga anak uray lupes babaen iti maaw-awagan itan a Fallopa. Panakaagas ti amin a klase ken kita a sakit a nagtaud iti tawid, virus ken bacteria babaen iti gene therapy. Ken ti kaudian, ti damagna itay napalabas nga aldaw, a ti tao ket saanen a agbaket/aglakay, ken agbiag nga awan patinggana ditoy rabaw iti daga maigapu iti panakatakkuat iti Human Advance Cloning (HAHC).

Ngem kadagitoy a gundaway, napatpateg ti biag ken salun-at ti asawa ken ti agbalin nga anakna.

Ti Panakaipasngay ni Sheus
DI napupuotan da Esoj ken Airam ti panagsardengda iti maysa a kubikulo--- maysa a box-type a pagturogan dagiti umili a maibilang iti komunidad nga awanan.

Nagtuktok ni Esoj. Ket nalukatan ti ruangan.

“Makidaguskami koma! Masikog ni baket ket agpasngayen,” impakaasina.

Nakigtot ti uppat a marigrigat matmaturog ditoy, nangruna idi makitada ti kasasaad ni Airam. Sidadaanda a nangpastrek.

“Ala, agiddaka, siak ti mangidalan. Maysaak a tartaraudi a mammaltot a linipaten ti baro a panawen. Sika ngatan ti maudi a pagserbiak.” Kinuna ti baket a managan Shalom.

Timmungpal ni Airam.

Iti nakersang ken nakuretret nga ima ni Shalom, nainayad ti addaan ritmo a garawna. Agingga iti dayta nga agalas dose iti rabii, bimmallaet ti maysa nga ibik ti maladaga.

UHAAA!!! UHAAA!!!

Ti maladaga ket addaan iti narimat a mata. Nakaskasdaaw nga idi naisarang iti lawag ti opticfiber lighter ket binalkot ti raniag ket nagandap. Idi makita ni Shalom ken dagiti kakadduana iti kubikulo, dida napuotan ti panagtedted dagiti luada, daytoy ket maigapu iti kinaragsak iti barukongda a dida mailawlawag no apay. Kasla limmag-an ti dagensen a rikriknaenda.

Tunggal maysa, manipud kadagiti kaarrubada a kubikulo ket immayda. Kayatda kano kitaen ti naisangsangayan a lawag iti kubikuloda. Ket tunggal maysa nga umasideg ket dida malapdan ti umapros iti maladaga, ket agluada iti ragsak.

“Ania ti ipanaganmo?” Saludsod ni Shalom.

“Kuna ti maysa a parsua a nagparang iti tagtagainepko, panaganak kano ti Sheus… ta isu ket ari ti tattao a manglawag iti sangalubongan.”

3 A DEKADA TI NAPALABAS
Dagiti Umili Iti Tallo a Komunidad
UMUNA a nakitak ni Sheus iti maysa a biahe ti lugan nga airbus 18 a nagrubbuat idiay SFLU. Agtrabtrabahoak ditoy kas senior engineer iti Recycling Department ti siudad. Kaguddua oras nga agbiahe ti luganmi nga agpalaud iti kapartak a 100 mi/hr. Iti Freedomship 10 ti destinasionna--- ditoyak met nga agnanaed.

Iti Freedomship 10 a ‘yanko, agarupkami iti 50,000 nga agnanaed ditoy--- kaadduan ket dagiti padak a maibilang iti komunidad a kalkalainganna. Nangagas daytoy iti adu unayen a tao iti daga ta ditoy nga agnanaed dagiti komunidad a maibilang iti addaan nga agnanaed iti mansion ken awanan nga agnanaed met kadagiti kubikulo.

Addaan iti pagadalan, ospital, shopping mall, pasilidad ti isports, sine, nightclubs, restawran ken golf range. Addaan iti sangapulo a kadsaaran nga iti kangatuanna ket ti Freedomport a ‘yan ti duapulo nga airbus, lima nga eroplano ken sangareprep nga aircar. Maibilang ti Freedomship kas maysa a siudad.]

Awan pakpakaunana ti itatakder ni Sheus iti tengngami nga agarup limapulo a pasaheros iti airbus; addan sangapulo a minutos a nagrubbuat ti luganmi. Nakaarwat iti nasileng a bestido, padak nga atiddog ti buokna. Saan a kas kadagiti dadduma a dumerderosas ti magnolia a kudilda, maris-langit ti matada, ken makunkuna a perpekto ti tundiris ti agongda. Ammok lattan, iti umuna a kitak kenkuana; a kas kaniak--- birhen pay ti urnos ti DNAna.

Ti langana ket di maibilang kadagiti addaan ta dakkel ti gidiat iti langada kadagiti awanan ken kalkalaingan. Iti pisikal, dagiti umili ti addaan ket nabusnag ken natinggaw ti awrada, dida bumaket ken lumakay ta kanayon nga agtutubo ti langada- nupay nataengandan. Daytoy ket gapuen met laengen iti kinalikagumda a gene therapy wenno gene engineering a maipakat iti bukodda a bagi. Dagiti lalaki ket addaan iti pammagi a kas kenni Achilles; rupa a kas kenni Adonis; ken sex appeal a kas kenni Don Juan de Marco. Dagiti babai ket addaan iti libnos iti rupa a kas inpinta ni Leonardo deVinci; pammagi a kas inkitikit ni MichaelAngelo; ken pangngawis a kas inladawan ni William Shakespear.

Ti Kasaba Iti Airbus 18
SAKBAY a nangkasaba ni Sheus iti tallaong, inpalikmotna pay kadakami ti panagkitana, diak ammo ngem kasla timmadem dagiti matana iti panangsipotna. Bigla a nagsao iti balikas a kasla awan pakpakadana.

“Apay a kalikagumanyo ti napudaw ken nabusnag a langa iti kudil? Napintas ken natarakitayo met iti langatayo a kas maysa a tipikal nga Ilocano. Apay a kayatyo a baliwan ti nakaparsuaanyo?” Ket saggaysa a kasla perngennakami manen. “Ibagak kadakayo, saan a ti langa ti napatpateg iti idadanon iti biag nga awan patinggana. Ti amin nga adda iti bagitayo ita ket agrupsa. Daytoy pisikal a bagitayo ket mabannog ken matay. Napatpateg ti linaon ti puso ken panunot a nasantuan ti idardariragna. Isu koma ti pagbiagantayo!”

Adda nariknak a danag iti prangka a panangiyeb-ibbetna iti balikas. Kasla awan kabutengna nupay nagkaadu dagiti mestiso ken mestisa (dagiti nabaliwan ti langada babaen iti gene therapy). Ipatiliwdanto la ngata kadagiti panakabagi ti linteg.

Ngem pudno met ketdi ti ibagbagana--- nga adun ti nangbaliw iti pudpudno a langada babaen iti wagas ti gene therapy ken engineering. Ta uray napugot ti pulida, ngem babaen iti panangitipon iti genesda iti napudaw a puli ket agbaliw a naminpinsan ti langada. Kaslada ‘tay singkamasen a naukisan.

Ti panakaurnos ti human genome babaen iti gene therapy, ti maysa a pasiente ket maiserrek iti maysa a kasla vacuum nga aparato. Iti panaka-iserrekna, mairelaks dagiti lasag, taba ken dagiti nanguneg. Ket babaen iti electric pulse, masimpa dagiti kuretret, abot-abot a paset ti kudil ken dagiti problema a sakit iti uneg ken rabaw ti bagi. Ket babaen iti naiprograma a langa a kalikagum, isunto metten ti maiserrek iti bagi. Ti lasag ket pumudaw ken kuminis, agbaliw ti kolor ti mata. Ket makaliklikton iti sakit maigapu iti panakaparigta kadagiti nanguneg a mangpatanor kadagiti natural a kemikal ken protina ti bagi. Ngem masapul nga aramiden daytoy iti tunggal sangapulo a tawen tapno maliklikan ti panagkuretret ti kudil. Ngem di mabalin nga aramiden daytoy iti mamitlo a daras.]

Ti sakit a panaglakay wenno panagbaket nga agtungpal iti patay ket maagasan babaen iti genetic engineering iti DNAna, ket maaramid laeng daytoy babaen iti Human-Advance Cloning.

Baliwan dagiti geneticist ken molecular biologist ti genes ti tao babaen iti panangitiponda iti enhance-DNA iti orihinal a DNA ti tao. Ti enhance-DNA ket addaanen iti bukod nga bacteria ken protina nga agserbi kas immunizers ken anti-oxidants a mangsukat wenno mangbiag manen kadagiti agpukaw nga amino acids ken protina iti bagi. Umun-una a maguddua ti DNA babaen iti restriction enzymes ket itiponda ti enhance-DNA babaen iti DNA ligase. Ti nabaliwanen a DNA ket agparnuayton ket umado, agbalin a sell ti tao ket iti uneg iti maysa a lawas, addan ti baro a tao: a ti boses, ugali, rikna, ken dadduma pay ket awan nagbaliwanna manipud iti orihinal a tao. Ti laeng langa ti tao a pimmintas wenno timmaraki ti nagbaliw… ngem kunaenda latta daytoy a perfect living replica. Ngem laeng, masapul a saanen a mariing ti nagtaudan ti orihinal a DNA, ti baro a produkto a tao ti mapalubosan nga agbiag ken agwaywayas, nga isu met daytoy ti kalikagum ti nakaisayangkatan ti operasion.]

“Liklikanyo dagitoy managinkukuna a ragsak, ti ipaayna a linglingay ket kawaw. Addaantayo iti puso a mangsappuyot iti ayat. Diyo itulok a ti puso ket agserbi nga ubbaw. Addaantayo iti panunot a mangtalimeng iti rumbeng ken dakes. Saan a dakes no sublianantayo ti nakaisigudan no daytoy ti mangidarirag iti pudpudno a ragsak. Saan met dakes ti produkto ti baro a panawen no saanna laketdi sikbaben ti panunot ken pusotayo.”

Impalikosko ti panagkitak, ket naitugkel dagiti matak kadagiti mestiso ken mestisa a kasla awanen ti nagbanagan ti kinapusaksak ken kinatarakida. Dandani agsabeten dagiti kidayda, ta ti sigud a makaay-ayo a langada ket namaskaraan metten ti rupanget ken simron kenni Sheus.

Ngem kasla awan gandatna nga agsardeng ni Sheus iti ikaskasabana. Awan met mariknak a panagamak iti timekna. Ti tammudona a nakaibatog iti rupana bayat iti panagkaskasabana ket kasla maysa a muntar a mangitaktakder iti kinapudno.

“Amin a banag a makitkita ken di-makitkita ket adda patinggana. Nga uray ti init a sumingsingising iti agsapa a mangiburburay iti nasalun-at a bannawag ket adda met panagsardengnanto. Ti biagtayo ditoy rabaw iti daga ket bulodtayo laeng, magmagnatayo ket madanon ti destinasiontayo… mabannogtayo… mataytayo. Ta ngamin, kasta ti tao. Ditayo koma kabuteng daytoy a kinatao; ditayo koma kabuteng ti ipapatay, ta isu laeng ti panagbiagtayo nga awan patinggana!”

“Kasano a matay ti tao ket natakkuatanda ngaruden ti di-matay a genes!” Naidamagko.

“Kasano a kunam a dika matay? No mapaltogan wenno mabagsolka wenno maaksidenteka a pakaigapuan iti panagsayasay ta daram ket matayka latta. Ti awan patinggana a kunam ket agas laeng kadagiti sakit. Ngem uray no kasta, inton marunaw daytoy lubong ket mairamanka met a matay. Ditoy rabaw iti daga, amin a banag ket adda patinggana, uray pay ti pakalaglagipanna, ta uray daytoy daga ket agpukaw met. Saan kadi a naganganas ti agbiag nga awan patinggana a nakaisemka. Ti kayatko sawen, nga agbibiagka a nakaragragsak iti uray inton kaanoman.”

“Ket kaanonto ngarud dayta nga ibagbagam?”

“Iti biag kalpasan ken patay ditoy rabaw iti daga!”

(Gagayyem ken kakabsat, agyamankami iti anusyo a naglugan iti airbus 18. nakadanontayon iti destinasiontayon. Naimbag nga orastayo amin!”

Dua a minutos laeng, naan-anay a nagsardengen ti luganmi, tunggal maysa ket tumakder ket rummuaren. Dagiti dadduma, sakbay a dumsaagda, taliawenda pay ni Sheus a nakatugawen.

Umulogak koman idi ingawidnak babaen iti balikasna: “Dreop, sumurotka kaniak, ipadamagta ti pudpudno a ragsak ti biag.”

Kas man adda naisangsangayan a bileg iti balikasna ta diak makapagtukkiad. Idi timmalikod ket nagna, sinurotkon.

Ti Debate da Sheus ken Dr. Zardoli iti Freedomship10
ITI maysa a gimong ti tattao iti maysa a conference center ti Freedomship, nagsardengkami kenni Sheus. Adda sumurok-kumurang dua gasut a tattao ti dumdumngeg iti madama a patangan. Kas makitak iti liquid crystal display--- ti patangan ket maipanggep iti human cloning.

Iti umuna a balikas ti kangrunaan a tagapagsarita, mautoben a mainaig iti Human-Advance Cloning ti symposium. Doctor Zardoli ti nagan ti kangrunaan a tagapagsarita, sekretario iti International Human Cloning Agency. Isu pay ti mangidadaulo kadagiti sientista a mangtaktakkuat iti panangbiag iti natayen a genes.

Agpayso a kadagitoy a panawen, saan a matay ti tao a gapuanan ti amin a klase ti sakit, ngem adda latta dagiti disgrasia ken trahedia a pakaisagmakan ti biag ti tao. Ket daytoy ita ti kangrunaan a proyektoda. Adda paripirip iti balikasna: no ti gene ket natay iti uneg iti dua nga oras, kabaelanda a paggarawen daytoy iti uneg iti duapulo a segundo, ngem matay met laeng. Ngem kunada, daytoy ket dakkel nga addangen iti panangsolbar iti daytoy a problema.

“Idi 1997, dandani maysa a sentenarion ti napalabas, ni Ian Wilnut ken dagiti kakadduana idiay Edenburg, Scotland ti nagballigi a nangaramid kenni Dolly, maysa a tupa- ti kaunaan a produkto ti flesh cloning. Idi 1999, nagballigi dagiti sientista a nangaramid iti umuna a kompleto a sequence ti maysa nga organismo--- entirely artificial a daytoy ket babaen iti genetic engineering. Dagiti nagkauna a geneticist, molecular biologist ken scientist iti nagpinget a nangtakkuat iti human genome ti tao, aginggana idi 2045 idi nagballigida a nangaramid iti daytoy. Naaramidda ti proyekto babaen iti panangalada iti DNA ti maysa a tao sada intipon ti enhance-genes. Lima a tawen kalpasanna, ti umuna a tao a di-matay maigapo iti panakaurnos kenkuana ti di-matay a genes. Ket ita, 2084, ti kapintasan a damag iti human technology, ti dandanin panakatakkuat iti panangbiag iti genes a natayen. Tallo a tawen manipud ita, awanen ti matay a tao, saan a cyborg--- purely human being…”

Madama ti bitla ni Dr. Zardoli idi inngato ni Sheus ti imana. Insigida a nakita met daytoy ti duktor iti tallaong.

Binigbigna ti panangingato ni Sheus iti imana, ket iniyabanna iti sanguanan. Iti panagawat ti duktor, naaddaan iti interes ni Sheus ket nakadkadlaw ta di pay nabaliwan ti genes.

“Adda saludsod?” Siiisem a kinunana.

“Inton kaanoman, diyo masarakan ti biag nga awan patinggana ditoy rabaw iti daga. Masarakanyo laeng daytoy iti nagkaysa a biag, ket aklonenyo a saan ditoy ti lubongyo. Ti tao ket naikeddeng a matay, naisurat daytoy iti libro ti biag. Inton dumteng dayta nga oras, uray ania ti ar-aramidenyo, sadinoman ti ‘yanyo, tungpalenna ti pagrebbenganna kenka. Saan a ti genes ti mangmandar iti biag nga awan patinggana ta uray dayta ket naaramid laeng met. Ti espirito ti mangidalan kadakayo iti nasantuan a lugar. Saan met daytoy a pisikal a bagi ti agbiag iti agnanayon, ta daytoy ket agrupsa ken agsubli iti tapok. Ti kararua, isu ti agbiag nga awan patinggana--- ta daytoy ti paset ti kinataotayo nga awan ti mulitna.

Nagarimbangaw dagiti tao nga agdengdengeg iti dayta a tallaong. Uray dagiti panakabagi ti siensa ket napaulimekda iti di-ninamnama a tadem ti dila ni Sheus. Ngem apagapam laeng, ta idi maalada ti posturada, siisemda a timmaliaw kenni Dr. Zardoli nga agpalpalakpak. Kasla ipasimudaagna a kabaelanna a kadebate ti sangsangailida. Nupay kasta, mariknak nga adda metten muriot iti barukongna, ta uray nakabingi ti bibigna, ngem bangbangir met.

“Ah… pasensiakan…” kinunana, “… ngem ti biag ti tao ket saan a mabalin nga ibasar iti sariugma a sarsarita a nagpipinasaan ti nagatel a dila ket naimaldit iti libro nga isun ti mangimpluensia iti biag ti tao. Saan a ti maysa a dogma a bunga ti nasariwawek a panunot nga awan ti nakaibasaranna nga eksperimento ken adal ti surotentayo.”

“Makunam dayta, ngem sinaludsodmo kadin iti bagim no apay adda dilam tapno makasaoka: utek tapno makapanunotka.”

“Wen, masungbatak dayta--- babaen iti genes. Dita a naibatay ti amin nga aramiden ken maaramidtayo.”

“Ket apay nga adda ti genes?”

“Natural a wagas; ti angin ket dumteng tapno angsen!”

“Apay nga adda angin?”

“Pilosopo!”

“Napintas dagitoy no dida mantsaan ti puso ken isiptayo; ngem agbalin a dakes no daytoy ti pagibasarantayo iti panagbiagtayo. No isun ti sentro ket isu payen ti dayawentayo, dakes ti ipaayna. Padasenyo, keddelenyo-tungpaen ti bagbagiyo, ania ti mariknayo? Nasakit. Daytoy kadi ti kayatyo nga aw-awiten iti kunkunayo a biag nga awan patinggana? No agsangsangitka, agsangitka iti agnanayon?”

“Mamatika iti di pay napasamak, ngem ti mapasmasamak itan ket iyaleng-alengmo. Baligtadkan sa’?”

“Ti ipagarupmo a mapaspasamak ita ket mangal-allilaw kenka. Ti ikaskasabak ket nabayagen nga adda, dimo laeng maarikap ta kabutengmo ti bagim! Kabutengmo ti ipagarupmo a kinalaadmo! Kabutengmo ti rigat. Kayatmo kadi nga agbutbuteng ken agsalsaludsod latta iti napaut a biagmo ditoy rabaw iti daga?”

“Ti kunkunam a biag nga awan patinggana ket maysa a piksion… adtoy ti realidad.”

“Ti agbiag ditoy ket makabannog!”

“Ket aginanaka iti temporary animation… agriingka iti inkeddengmo nga aldaw.”

“Mabannogka latta!”

“Ibagak kenka, awan ti mamati kenka!”

“Ket ibagak met kenka, mamatikanto kaniak!”

“Shit! Non-sense!”

“Kastoy ti biagtayo ita nga agdama; makasimron. Adda unget ken leddaang. Kastoy kadi ti biag a kalkalikagumantayo? Ditayo koma kabuteng ti ipapatay ta mangipaneknek daytoy a taoka. Nagasat dagiti matay ta agbiagdanto nga awan patinggana…”

Kabayatan iti panagsao pay laeng ni Sheus, pimmanawen ni Dr. Zardoli, sinurot met daytoyen dagiti mestiso a nagatendar iti dayta a symposium. Iti nasurok duagasut a nagatendar, sangapulo a porsientona laengen ti nagbati.

Idi kitaen ni Sheus dagiti di pimmanaw, awan ti nakitak a panagsayang wenno panaka-insultona koma. Innumongnakami ket kinunana: “… Adu ti makangeg ngem manmano ti makaawat. Nagasat dagiti anak ti tao a makatakkuat iti pudpudno a biag.”

“Adda saludsodko,” kinuna ti maysa kadagiti nagbati. Maysa a lalaki a barbasan.
“Kasano a patiem ti banag a di makita?”

“Kas iti ayat iti pusotayo… mariknatayo.”

Ti Panakaagas iti Babai Nga Agbagtit
ADDA dagiti gundaway a masuot ti kabaelan ni Sheus ket mangiparangarang iti kabaelanna. Kas iti kaaddami iti lugar dagiti Candonians, iti ummong dagiti estudiante, immay ti maysa a narusanger a babai, burangen ti panagar-arruatna, agkatawa-nga-agsangit. Ammok lattan, di-balanse ti panagpanpanunotna. Kabaelan nga agasan daytoy ti baro a medisina ngem agsipud ta maibilang nga awanan gapuna a kastoy latta ti kinataona.

Inasitgan daytoy ni Sheus, miningminganna a nasayaat sana iniggaman ti ulona: “Ibagak kadakayo, nagasat dagiti kas kenkuana ta saan a namulitan ti kinadakes ti puso ken isipna. Inosente iti aramid dagiti kinadakes. Diyo ublagen wenno uyawen ti kas kenkuana ta dikayonto nakarkaru ngem isu. Nagkidem ni Sheus, naunday, ti nakaskadaaw ket nagtalna met ti babai. Idi nagmulagat ti matana, kasla nalukatan met iti agdama a lubongna. Kalpasanna, adda tubbog iti matanan nga agiinuna nga agtinnag.

“Awan ti di-mabilbileg pay ngem iti panangagas ti Manakabalin. Ti nangaramid ken nangdisenio iti genes ti tunggal tao.”

Kadagiti napalabas nga aldaw, adda dagiti mangkarit iti kabaelan ni Sheus, ngem dina ikaskaso agsipud ta ammona nga adda dagiti managinkukuna laeng nga inbaon dagiti mangtabtabbaaw ken mangkritkritikaren iti ikaskasabana. Kadagiti ammona nga inbaon laeng dagiti panakabagi ti salun-at: ibagana, “…Diyo pagbalinen a nakakatkatawa dagiti bagiyo. Mabalin nga itedko kadakayo dayta iparparangyo a sakit.”

Ti Panakatiliw ni Sheus
TI tignay ni Sheus ket bumilbileg, ket umad-ado ti bilang dagiti mamati kenkuana bayat iti panaglabas iti aldaw. Itan, sangapulo ket duakamin a disipulona a mangtultulong iti krusadana. Dimmanon metten kadagiti kaputotan ti Cordillerans, Cagayanos, Pangasinense ken dadduma pay a puli iti Ilocandia tipanagad-adalmi.

Maigapu iti pinget ni Sheus iti ikaskasabana, nagsaknap daytoy agingga a naalarma dagiti opisiales ti Ilocandia, nangruna dagiti panakabagi iti Human Cloning Department.

Agingga iti maysa nga aldaw, bayat iti panangiyad-adalmi iti Norte iti Ilocos, idi adda immasideg kenkuana a panakabagi ti linteg. Darikmat ti garawda, iti ‘yaasidegda kenni Sheus, awan ti balikas, insigida nga inikkanda iti magnetic clamp dagiti imana.

“Pasensiakayon, Apo. Mandar ni Senador Rhodes,” kinuna ti maysa kadakuada.

“Sumurotak a siaannamong.” Insungbat ni Sheus.

Ni Sheus iti Sahedrin
INPANDA ni Sheus iti Sahedrin, dita ti nagu-ummongan dagiti naduma-duma a mangidadaulo iti probinsia ken ahensia ti Ilocandia. Adda pay dagiti mamagbaga ken ti sekretario ti Human Cloning Department. Iti daytoy a gundaway, husgaranda kano ni Sheus kadagiti inbalikasna a makapadakes iti kagimongan.

Ngem kabayatan a nakatugaw ni Sheus iti tengngada, ket umarimbangaw ti panagpapatangan, awan met ti makarawada nga ipabasol kenkuana ta di met nagtakaw wenno nagpapatay koma. Nagaramidda ngarud iti pammabasol, a kunada: “Pagririenna ken ik-ikkanna iti bangen dagiti tao maigapu iti ikaskasabana.”

Ngem isuda mismo ket agriririda a mangiburay kadagiti ulbod ken aramidda a pammaneknekda. Dida agkikinaawatan.

Timmakder ti Gobernador ti La Union ket indamagna: “Pudno kadi a kinunam a dagiti tao ket rumbeng laeng a matay?”

“Wen, kinunak!” Insungbat ni Sheus. “Ta ti lasag naaramid iti tapok ket agsubli iti tapok. Masapul a matay ti tao tapno sanguenna ti pangeddeng kenkuana.”

Nagpaggaak ti gobernador iti ragsakna: “Ania pay laeng a pammaneknek ken saksi ti sapulentayo, isuna mismo ket ibagbagana a masapul a matay ti tao. Masapul a sentensiaantayo isuna kadagitoy nga isawsawangna a mangbutbuteng kadagiti tao.”

Ket isuda amin ket nagkuna a masapul a madusa ni Sheus iti kadagsenan a dusa.

Maysa a grupo a mangkonkontra la unay kenni Sheus ti agkakatawada iti napigsa ket aglalagtoda pay iti ragsakda. Maragsakanda unay iti nangegda a panakadusa kenni Sheus.

Maysa kadakuada ti immasideg, ket dinamagna kaniak:

“Di ketdin, sika ti maysa a kadduana?” Ket pinerrengnak.

Iti panakakigtotko, sabali ti naarikapko nga insungbat: “Saan! Diak am-ammo dayta a tao!”

Kalpasana iti panangibalikasko, napataliawak kenni Sheus, ket nakitak a nakasiput gayam kaniak dagiti matana. Napadumogak idi mautobko ti dakkel a nagbasolak.

Naparigat ni Sheus iti Ima Dagiti Soldado
KABIGATANNA, naminsan pay a nagtataripnong dagiti kameng ti Sahedrin, ket iti dayta a gundaway, tinulagda ti rumbeng nga aramidenda kenni Sheus.

“Iti maminsan pay, ikkandaka iti gundaway tapno ibabawim dagiti amin nga inkasabam. Iti kasta, saanen a maiyetnag kenka ti nadagsen a pannusa a panagmaymaysa iti law-ang nga agtungpal iti panakataymo.” Kinuna ni senador Rhodes.

Ngem saanen a nagtagtagari ni Sheus, kinitana laeng iti apagapaman ti senador.

Inpaimana ni Sheus kadagiti panakabagi ti linteg bayat nga ur-urayenda ti panakadusana. Ngem dagiti dadduma kadakuada, nangruna dagiti mestiso a kameng iti linteg a makagura la unay kadagiti inkaskasaba ni Sheus ti di nakateppel ket pinateltelanda ni Sheus. Nagkakatawa dagiti kakadduana ket naragsakan: kinudtarannan ken dinanogna pay. Dagiti dadduma ket umapalda ket simmurotda metten iti panangdusa kenkuana. Kinagayanda iti narugit a lupot. Naginpapatayda iti sanguananna sada agingugungar.

Alas nuebe kabigatanna idi marugian ti panangulodda kenkuana a maipan iti maysa nga artipisial a bantay. Adda inpaawitda kenkuana a sarming a nagsinan krus. No dadduma, maigapo iti kapsuy ken bannogna, maparintumeng ket ulodendanto manen a papagnaen.

Ti Panaka-ikrus ni Sheus
IMMASIDEGAK kenkuana tapno punasak dagiti agdardaroy a dara iti rupa ken bagina.

“Inan-anodakan? Apay a dika isalakan ta bagim?” Kinunak ket diak nagawidan ti panagarubos ti luluak gapu iti napalaus nga asik kenkuana.

“Dagit a lulua ket mangipaneknek a natural a taoka. Dika agbuteng, masapul a mapasamak dagitoy. Isuratmo ken ipadamagmo dagitoy a mapasamak iti amin a suli ti lubong.”

Idi asidegkamin iti ‘yan ti maysa a pandek a bantay, adda nakitak a maysa a balloon a tengtenglen dagiti dadduma a soldado. Binombaanda metten iti oxygen ti balloon.

Iti dayta a gundaway, nakitak da Esoj ken Airam a lumlumdaangda maigapo iti napasamak iti anakda. Adda met dagiti kakabsatna, kakabagian ken dagiti adalanna a mamatin kadagiti inkaskasabana: dakami nga adalanna, dagiti inagasanna agraman ti babai nga agbagtit idi.

Inkapetda dagiti nagdeppa nga imana iti agsumbangir nga ungto ti krus a sarming babaen iti magnetic clamp, kasta met laeng ti inaramidda iti sakana. Kalpasanna, inulodda daytoy nga inyasideg iti balloon, ket insilpoda daytoy iti balloon a kas patiwatiwna.

Binombaanda manen ti balloon ket in-innut a nagpangato daytoy.

Ti ‘Yuuli ni Sheus Iti Langit
ITI panakaipangatona, nasiputak ti ikekedem dagiti mata ni Sheus; ti panagsalungayngayti ulona. Ket nagi-ikkis dagiti tao iti leddaangda.

Diak nga insina ti panangsiput kenkuana kabayatan iti panakaitayabna, agingga a saanen a kinabaelan dagiti matak ti kinangatonan. Inlinged ti napuskol a puraw nga ulep iti tangatang.

Ngem iti batog ti nagdalanan ni Sheus, in-inut a nagukas daytoy ket simmarut ti raya ti init a nanglawag iti ‘yanmi. Ket iti maminsan pay, nakariknaak iti tibker-pakinakem tapno tungpalek ti bilinna kaniak a mangisaknap iti lawag iti lubong.#

G I B U S N A

Siak ni Bagnos Okingan, inaywanan ken sinappuyot ti kabakiran ti bambantay, pinadakkel ti bakras ti aw-away, tinenneb ken minuli ti sursurong. Ti abalbalayko ket ti panagkulambitin kadagiti lanut iti darakkel a kaykayo. Ti ray-awko ket ti panangkamat kadagiti alingo ken abuyo.

Ti tawenko? Diak ammo! Kuna ni Amang Bannua a dina kinaugalian ken nagtaktakan ti panangipapel iti kanagananmi iti Local Civil Registry, agraman ti sabsabali pay a sangapulo a kakabsatko. Bukbukodko ti nangi-rehistro iti bagik ta kinasapulak idi agadalak iti sekondaria. Pinugpugtuak lattan ti tallopulo a tawenkon. Kuna ngamin ni Amang nga addan tallopulo a layus a pinalabeskon iti karayan Amburayan.

Karayan Amburayan? Kuna ti mistrak iti Social Studies a dagiti lugar nga adda iti igid iti karayan ti ad-adda a dumur-as idi, kas koma ti karayan Tigris ken Euprates a nangpadur-as iti Babilonia ken Sumeria. Ngem diak mamati! Ta apay? Apay ngarud a di met dimmur-as ti lugarmi a Sugpon?

Natakkuatak nga adda dua a lubongtayo: lubong iti patad wenno baba; ken lubong iti ngato wenno bantay. Ti lubong iti patad ket ‘yan ti agdama a panawen. Iti lubong iti bantay ti ‘yan ti nabati a panawen… lubong ti kina-inosente.

Kastoy ti pakasaritaan a naabel iti kaykayo,sursurong ken pantok ti banbantay, iti ikkis dagiti billit ken atap nga animales. Ti tema ket di agbalbaliw—kinanengneng—kinainosente iti lubong a nangibati kadakami iti isasagpatna iti baro a panawen. Ti disso ket ti ay-ayatek a Nacneng… ti lugarko a naiwawa iti agdama a lubong. Ket dakami dagiti agbibiag a gumawgawawa iti simple ken tradisional a pakasaritaan. Kayatmi a malukatan ti matami iti baro nga agsapa.

Ket maysaak met a mannurat iti bukodko a wagas, mannurat ni arapaap. Kayatko ti mangbalabala iti pakasaritaan-- pakasaritaan a mangitunda kadakami iti di nabati a kasasaad. Mannurat a manglukat kadagiti nakamulagat a mata tapno sanguenmi ti realidad ti panagdur-as, saan laeng iti ugali agraman ti panakaammo.

Ngem iti masanguanan nga aldaw… mangisursuroakto.

Kayatko a matakkuatan ti baro a langa ti lubong ken iyeg iti lubong iti kabanbantayan. Saan laeng a para kaniak, no di ket para iti amin nga agnanaed iti Nacneng.

------------- o ---------- o ----------

Nasakit ti ubetko. Nalulon sa metten iti panakaisalsaltekna iti datar a kawayan a tugaw ti dyip a nagluganak manipud Poblacion. Agdua oras a pinanurnorna ti bimmituka desdes iti nalawa a karayan Amburayan. Awan ti sabali a dalan nga agpa-Danak a barriomi, ti Nacneng a lugarko ket maysa a sitiona— masarakan iti pantok ti banbantay. Makunkuna a nagbebeddengan ti La Union, Ilocos Sur ken Benguet.

Kalgaw ita, ket adda dyip a maminsan makalawas nga agbiahe iti Danak vice versa Poblacion iti Sugpon. Ngem iti panagtutudo, ipupoknakami ti karayan iti tallo agingga lima a bulan, ta awanen ti makaaway pay kadakami. No adda koma landok ti lugarmi, baludkamin.

Nagtugawak iti karuotan iti likod ti maysa a pagtaengan iti Sawwangan—ti umuna ken maudi a sitio a labsak iti panagawidko iti Nacneng. Adda ngata pito a bantay ti baetna iti Nacneng, ken tallo nga oras sakbay a makadanon—ket daytoy ti makunkuna a kaasitgan a kaaruba ti Nacneng.

Nasayya-sayya ti agduapulo a pagtaengan a nabangon iti tabla ken kawayan. Nangato ti sirokna nangruna iti bangsalna. Nataytayag ngem iti maysa a tao, gapu ngata ta addada iti igid ti karayan ket no aglayus ket saanen a masalpa pay ti datarda.

Pangaldaw, awan unay tao a masirpatak.

Timmaliawak iti likudan idi mangegko ti karasakas ti naibuyat a danum manipud iti nangato a bangsal. Adda gayam baket nga agin-innaw ti pinggan ken malukong.

Bayat nga agin-innaw, ti adda iti kanawanko ti kitkitaenna. Idi kitaek ti sikigak, adda panteon. (Agingga ita, kadawyan pay laeng ditoy daydaya a dagiti minatay ket maitanem iti arubayan ti pagtaengan. Saan a kas iti baba nga adda nagkaysa a sementerio. Ditoy ket maipateg la unay nga iti arubayan ti panangikalian kadagiti minatay.)

“Makitugawak iti abayna, Apong!” Kinunak iti natangken a bengngatmi iti daydaya. Ti panteon nga adda iti abayko ti kayatko a sawen. Ipagarupko a kabagianna ti nakatanem ditoy.

“Ay wen, Apok. Asawak isu… ni Unding.” Impukkaw ti baket. “Pagturongan, ‘ya?”

“Agawidak idiay Nacneng, Apong.” Insungbatko kagiddan iti itatakderko. Inkaratayko iti abagak ti bag. “Innak pay ketdin, Apong.”

“Wen, Apok. Annad koma ti adda kenka.”

Ammo ti baket ti rigat a daliasatek ita. Awan sabali a transportasion: di mabalin uray ania a de-makina a lugan, uray pasagad wenno karison, ultimo kabalio ken nuang ket di maaramat. Maymaysa laeng ti maaramat, saka; ken maymaysa laeng ti aramiden, magna.

Immaddangak—napateg daytoy damo nga addang iti rinibu pay a sumarsaruno. Kasla kararag a kabinnadang iti panangulik iti bakras, panangdarusdos iti teppang, ken panagkalipkip iti bimmato a bantay.

Maymaysaak—ket maymaysaak met laeng a sumangpet sadiay. Nupay ti gurongko ket bimmaton iti adu a padasna ditoy a desdes, ngem tuok ti agmaymaysa a magmagna. Matitilengak latta.

Kalpasan ti lima minutos, naipasabet ti desdes iti bantay a masapul nga uliek. Pakpakauna pay laeng daytoy, amang a nangatngato ken narigrigat dagiti sumarsaruno—ta ti pagkaptan ti ima nga umuli ket isu met laeng ti pagbaddekan ti saka a sumikkad. Adda pay kalipkipan a bato a bantay. Narisgo! Daytoy ti dalan nga agturong iti Nacneng.

Narigat!

Kaniak a patanur ti Nacneng, sagsagawisiwak. Kadagiti tagababa, ti umuna a ‘yuumayda ket isun ti maudi a panakakitada iti Nacneng.

Liniwliwak ti bagik kadagiti naduma-duma nga orkidias nga addaan iti namamaris a sabong a kimmalipkip iti kaykayo, batbato ken teppang. Nabayagen daydi naudi a panakakitak ti kinapintasda. Ti naunday gayam a panakawalay iti bukod a daga ket mangrubrob iti lailo iti kaunggan tapno maamiris ti kinasangsangayan ti nakaparsuaan. Nangruna ta natakkuatak a dagitoy nga ordikias ket ti pagmamauyongan dagiti taga-patad—dagiti tao a mangum-umsi ti kinabanbantayko.

Dinigosnak ti ling-et idi aginanaak iti linong ti dalipawen.

Kasla immariwawa ti aglawlaw idi aginanaak—pimmigsa ti riaw dagiti sunggo, sagawisiw dagiti billit, ken ti karasakas ti danum iti karayan. Uray ti banugbog ti barukongko ket mangegko. Saanen kasla maysa a musika dagiti di agpabatubat nga uni dagiti kakok, salaksak, ken pagaw ken tagguob dagiti sunggo.

No isu la nga isu ti mangeg, makatitileng met!

Makatitileng—kas kadagiti puera delos buenos a kaadalak iti ISPSC, ta didak man laeng ikabkabilangan kas padada… kas manongda. Manangumsida. Managtagibassit.

“Bullakayankan, Bagnos. Apay nga agad-adalka pay laeng? Ken taga-sursurongka, apay nga addaka ditoy patad?”

“Ken apay nga Okingan ta apeliedom… nagdakes!”

“Ala, ag-Itnegka man ngarud!”

“Saankami nga Itneg idiay Nacneng, Igorot ti pulimi. Ngem maibilangkami a Kankanaey.”

“Igorotka gayam. Ayanna ngarud ti iposmo.” Apirasenda ti ubetko. “Awan met…” Apirasenna ti sangok. “Adda gayam ditoy sanguananna!”

Agkakatawada. Makipagkatawaak met.

“Nagkuna nga agkatawaka. Nagngisit dayta ngipenmo. Makapuling pay dayta dikkim.”

“Wen man, maiparit nga agkatawaka. Awanka koma ditoy baba. Inka idiay sursurong ta dika maibilang a tao ditoy. Inka agkulambitin iti kaykayo idiay kabanbantayan.”

Idurondak nga urayak la mapasanud. Awan ti maaramidak no di umadayo, ta ti ‘yaadayok ket ti ibabayagko iti baba.

--------------------- o ------------- o --------------------

Tinangadko ti pantok ti nawasnay a bantay iti sanguanak, iti kinaadayo ken kinangatona, diak pay mailasin dagiti ubbing, nga ammok, agur-uray itan kaniak. Uray dagiti pagtaengan a makitak ket kas pay laeng kadarakkel ti posporo, ngem no ar-arigen ket addan iti sanguanak. Kasla nakataltalna ti Nacneng no kitaen iti adayo. Diak ngamin mangeg dagiti arimbangaw dagiti agaayam nga ubbing, ken saritaan dagiti natataengan.

Kinarawak ti bag iti likod, ti bag a kasla awan pategna iti kinadaanna ngem napno ti pammateg. Diak malipatan ti kapatgan a sarabok kadagiti ubbing: kendi, popcorn, kornik ken dadduma pay a saramsam.

Ikarigatak latta ti gumatang iti makunkuna a junk foods iti baba ta daytoy ti kaimasan ken karamanan iti dila dagiti taga-sursurong.

Umas-asidegak ket kumarkaro met ti iliwko kadakuada. Makitkitakon dagiti pagtaengan, ken dagiti ubbing nga aglalagto. Dagitoy nga ubbing, ti puon ken gapu iti panagan-anusko iti patad. Ket wen, dagiti nataengan a mangur-uray met iti quadro quantos ken type D a bateria a bilinda kaniak idi naudi a bimmabaak ditoy Nacneng.

Awan ti nadagsen nga awit iti mail-iliwan a rikna. Ti mabayag koma ket agbalin a napartak. Makitkitakon dagiti ubbing nga aglulumba nga umay kaniak: dapan-dapan; awanan sapin ti sakada. Ngem nasalun-atda ken aktibo ta prutas ken bagas iti daga a taraonda.

Nakadungdungritda! Saan a kas dagiti ubbing iti baba a nabanglo ken makaay-ayo ti langada. Ngem awanen ti kasam-itan a panangpasangbay kaniak no di manipud kadagiti kakaanak a nabayag a diak naar-arakup. Tunggal maysa ket kayatna ti umarikap: iti ima, saka, bagi, bado ken dadduma pay a mabalinda a pagkaptan. Saan a kaugalian ditoy ‘yanmi ti umagek iti pingping wenno subil no adda sumangbay a patpatgen. Ngem ammok a ti panangiliwda ket saan a masubadan.

Idi makitak ti agdua tawenna a ni Alicia, nga anak ti kabsatko a ni Saniata, isu ti inkaratayko iti tengngedko.

“Tsong, ti pasarabomi?” Insaludsod ni Tito, ti kalukmeganda.

“Aguray, pasangpetendak pay tapno makainanaak. Adda ti pasarabok kadakayo. Mabalin ‘ya met a malipatak.” Insungbatko sa’k ginelgel ti nasikkil a buokna.

Uray dagiti babbaro ken babbalasang, nataengan ken naasawaan ket nagu-ummong a nangpasangbay kaniak. Kastoy ditoy ‘yanmi; ti patad ket Amerika, ti makabulan ket makatawen, ti junk foods ket isu ti Jollibee ken McDo, ti bagko ke kasla balikbayan box. Ngem ti nagsupadianna, sibubukel a Nacneng ti mangpasangbay kaniak.

“Ala, padanonenyo ni Bagnos, ubbing.” Kinuna ni Ina Saling, ti inak. Addan iti liebo sisenta ti tawenna, ngem awan pay kubbona wenno osteoporosis a kas kunada iti baba. Nalinteg a magna ken nakaragting ti gargarawna. Awan mangatiw iti panaglaga ti labba a pagikabkabilanmi ti kamoti no agkalikami. Sipud adda puotna, dina pay napadasan ti kinaptan ti sakit.

Kininniten ti init ti kudilna, manglaylaylayen ti dadduma a paset ti lasagna. Ti rupana ket naarkosanen ti uged ti panawen. Ngem iti dayta a panawen, dinan sa pay napadasan ti nagismagel, wenno nagshampoo iti pangatiddogen a buokna. Dakkel a banag ti arutang kas kasukatna. Iti puotko, namindua laeng a nagturong iti baba, ti damo ket idi nagtestimonia mainaig iti boundary dispute no asino iti Benguet, Ilocos Sur ken La Union ti makinkukua iti Nacneng. Maikaddua ket idi iniyabak iti pagadalan tapno umatendar iti naisangsangyan a pasken para kadagiti agad-adal ken nagannak. Maikatlonto ngata iti panagturposko iti kolehiyo.

“Napalalo nga iliwko ditoy Nacneng, Inang.” Kinunak bayat a magmagnaak. Pinerrengko ti inak, adda iliw ken ragsak a naarikapko manipud kadagiti matana.

Nagsardengak iti dap-ayan a naibangon iti tengnga ti nakurang duapulo a pagtaengan. Iti ‘yuunak iti dap-ayan, simmaruno amin a nalabsak. Nagtugawak iti papag ket tinaliawko dagiti kasla namagneto a simmurot. Mabainak koma nga umisem ta nakakitada amin kaniak, ngem daytoy ti kapatgan a pangiburayko iti iliw kadakuada.

“Kumustakayo amin?” Daytoy ti nakarawak nga imbalikas.

“Agur-uraykami kenka, Bagnos.” Kinuna ti maysa kadakuada. Ammok ti kayatna sawen, ti panagadalmi iti banbanag a kail-iliw ti riknada. Mawaw ngamin ti panunotda iti sursuro nga inpaidam kadakuada ti gundaway.

Umarimbangaw dagiti ubbing.

Linukatak ti bag, nangpidotak iti dua a kendi, kornik ken pulboron, inyawatko iti ubbak a ni Alicia. Idi naawatna, nariknak ti panagpadagsenna tapno bumaba. Imbabak. Winayaan dagiti ubbing tapno agturong kenni inana a ni Saniata a masikog man gayamen.

Nasiputak ti pananglukat ni Saniata iti kendi sana ginuddua babaen iti ngipenna. Insubona ti kaguddua kenni Alicia, sana insubo ti kaguddua. Imbulsana ti maysa, impabagina iti ubing ti pulboron ken kornik. Ti piman nga adingko, ammok nga uray isuna ket mangil-iliw iti naidumduma a raman.

No dinak kinalbit ti ubing iti sangok, naimayengak man koman iti ladawan ti kina-inosente. Nangalaak iti kas met laeng iti inyawatko kenni Alicia, inpaimak iti nakasango nga ubing. Kasta met laeng iti simmaruno.

Kadagiti naikkak iti kankanen, ad-adu ti insigida a manglukat iti saramsamda sada aguummong nga agpipinadamag no ania’t raman ti kankanenda.

Idi naipaayak amin nga ubbing, nadlawko dagiti babbaro ken babbalasang agraman dagiti nataengan a kasla mangur-uray iti bagida.

Kinitak ti bag. Adu pay ti menthol candy ngem di umanay kadakuada amin.

“Adda pay umanay ngem panagkunak, kadagiti laengen babbai. Haan a bale, adda naisangsangayan a sagutko kadagiti lallaki ‘ton rabii.” Kinunak.

Nagi-iriagda iti ragsak.

Narigat nga aklonen, ngem kastoy ditoy banbantay. Maipaigid ti aniaman a karne no adda ti sardinas, kasla awan serserbinan ti diro ken naduma-duma a prutas iti kendi ken kornik. Ti dila ket narwam iti nalab-ay a taraon, gapuna a kasla balitok ti kayarigan ti asin ken betsin.

“’Ton rabii, naisangsangayan a gundaway dagiti lallaki.” Kinunak. Sa’k inparang ti dua a quatro quantos.

Anian a ragsakda.

“Adda pay.” Kinautko ti dua a bateria ti radio a ginatangko kadagiti negosiante a Muslim idiay Tagudin.

Ti bateria ti kapatgan a paset ti bisiomi. Daytoy ti mangitunda kadakami iti sabali a dimension ti lubong. Kas koma iti lubong ti drama ti Bombo radio a ‘Pagsarmingan’ ken ‘Doming… Doming, Mabalin Amin’.

No awan ti kabarbaro a bateria, uray agrarrareken ti kakaisuna a radio ditoy Nacneng a kukua ni Amang ket an-anusanmi. Mangegmi laketdi dagiti makatignay-rikna ken makaparay-aw a drama iti radio. Ti bateria, no dadduma, dandani di agbalikas ti timbukelnan ta pitpit amin a sikigannan. Uray agburbureken ti ulona, no maipainit ket mapaunina ti radio, naragsakkamin. No mangisangpetak iti bateria nga aramid ti Tsina, anian a ragsakda, ta maganasda ti awan rarekna a drama.

------------ o -------- o -----------------

Rabii.

Nagpaanginnak iti bakras ti bantay nga ‘yan ti maysa a dalumpinas a bato a mabalin a pagiladan. Magustuak ti nalayang a buya ti aglawlaw a ti mangranraniag laeng ket ti simple a lawag ti kabus a bulan agraman dagiti agan-andap a bituen. Kasla awan patinggana ti kabanbantayan nga itan ket kinumutan ti nalabnaw a sipnget.

Nakuridemdem a makitak ti aglawlaw. Ar-arikapek ti abstrak ti kinapintasna.

Inyiladko ti bagik iti nakersang a dalumpinas a bato. Naipasabet iti matak ti awanan ulep a langit. Nakadaldalus. Malaksid kadagiti saggaysa a bituen a nakaandur iti lawag ti bulan, nagwayasen ti matak iti awan patinggana a law-ang.

Nabaringkuasak idi maallingagko ti arimpadek nga umas-asideg iti ‘yanko. Ni Amang Bannua. Nagsardeng a nagmasngaad iti abayko. Nalang-abko ti angot ling-et a pay-odna nga inwaras ti nalamiis nga angin iti alas dies ti rabii. Itak la manen malang-ab ti pay-od a nakairuaman ti agongko.

“Dua a bulan pay, aggraduarkan, Bagnos. Maragsanak ta iti kamaudiananna ket magaw-atmo met laengen ti arapaap ti lugartayo a Nacneng. Ammok, isu ti nakamula dita panunotmo no apay nga agpapan kadagitoy a gundaway ket maarikapko pay laeng ti apoy dita matam. Ti arapaap ti Nacneng ket sika laeng ti maikadanon. Tagtagibassitendaka pay laeng kadi dagiti tao iti baba?” Timmaliaw kaniak.

Awan inlimedko kenni Amang ken iti amin nga agnanaed ditoy lugarmi. Inpulongko kadakuada ti nakaro a diskriminasion kaniak iti patad. No kasano nga ikuskuspildak ta maysaak kano a taga banbantay. Didak ibilbilang kas kapadada.

“Naandurak ti adu a tawen, nakarkaro a maanusak ti dua a bulan, Amang.” Kinunak.

“Ammok, Bagnos, adda ngamin naindaklan a gagem dita barukongko. Gagem para iti Nacneng. Sika ti bulan a mangidandanon ti lawag iti nalengleng a lugartayo.”

“Dagitoy ket pannubok laeng tapno nasamsam-it iti pananggun-odko iti arapaap… arapaap dagiti taga-Nacneng. Ket agingga nga adda apuy a makitkitak iti mata dagiti kalugarantayo, dayta ti manginudo kaniak tapno di aglamiis ti addangko. Kayatko nga isagot ti langa, ayamuon ken kasasaad ti baro a lubong. Nauditayo iti addang, ngem dina kayat a sawen a ditayon kumamakam. Diakto maupay.”

“Sika ti rangtay ti lubongtayo a taga-banbantay iti lubong iti patad…” kinuna ni Amang ket mariknak ti nagpaiduma nga ipasimudaagna.

“Diakto paayen ida, Amang. Kalpasan iti panagturposko iti BEED, ditoy Nacneng ti umuna a panangisagotak ti nagaw-atko a sirib ken panakaammo… kayatko ti mangipatakder ti monumento ditoy, saan a bato no di ket panakaammo. Saan laeng ti panangisurat iti naganda iti papel ken panagbasa iti libro. No di ket maawatanda a ti nagan ket napatpateg iti aniaman a papel, ken ti libro ket makaisalakan iti biag ken kararua.”

Saan a nagtagari ni Amang ngem agtungtung-ed idi kitaek. Nakataktakneng ti rupana, kas katakneng ti bulan ita a mangbanbantay kadakami.

Idi kuan, timmakder.

“Maturogtan, masapaka pay inton bigat. Laglagipem koma nga adu ti obraem inton bigat, kasapulam latta met ti panaginana iti daytoy a rabii.

Naawatak ti kayat a sawen ni Amang, timmakderak ket sinarunok sa nagturongkami iti balaymi. Nalabsanmi dagiti pagtaengan a silsilawan dagiti kingki a kasla kulintaba ti ngayedna.

---------------- o --------- o ---------------

Nakatakder a kasla bannuar, nakatangar a kasla soldado, nakadeppel ti kanawan nga ima iti barukongda. Sipapanakkel a mangitantandudo a maysada met a Pilipino. Isuda dagiti ubbing ti Nacneng iti panagkantada iti nailian a kanta.

“Ba--- Bayang Magiliw… Handa Awit!” Pinangiyunak.

Iti sanguananda ket bandera ti pagilian a Filipinas. Naaramid iti rigis a lupot a ti kadakkelna ket dose iti innem a pulgada. Saan a natinggaw ti labbassit ken asul a marisna, ket iti kinakusnaw ti amarilio ket dandani di mailasinen ti init ken bituenna. Ngem saan a daytoy ti mangibaga a dida ipagtangtangsit ti daga a nakaiyanakanda. Ta no adda man agkuna a Filipinoda: iti panunot, sao ken aramid… isuda ti umun-una a linia.

Bayang Magiliw, perlas ng silanganan

Alab ng puso, sa dibdib mo’y buhay.

Lupang hinirang, duyan ka ng magiting

Sa manlulupig, di ka pasisiil.

Sa dagat at bundok, sa simoy at sa langit mong bughaw…

Mabalin a di nga aggigiddan ti timekda iti tunggal binatog, ngem ammok maanagda ti kayat nga ipasimudaag ti kanta. Mariknada a di nailaksid dagiti taga-banbantay

May dilag ang tula at awit sa paglayang minamahal

Ang kislap ng watawat mo’y tagumpay na nagniningning

Ang bituin at araw niya kailan pa ma’y di magdidilim…

Sintado ken ngalngangalenda dagiti balikas ta narigatda a baliksen, puted-puted ken di maaw-awatan… ngem dina kayat sawen a tallikudan ken ibainda ti dagada.

Lupa ng araw, ng luwalhati’t pagsinta

Buhay ay langit sa piling mo

Siak ti nangrikna iti inosente nga ipasimudaag ti panagkantada. Makasagid-rikna ti kinapasnekda bayat a kitkitaenda ti ngumatngato a rigis a bandera.

Aming ligaya na pag may nang-aapi

Ang mamatay ng dahil sa’yo.

Iti pakabuklan ti kanta, uppat laeng a balikas ti nalawag a nangegko: ti damo a ‘Bayang Magiliw’ ken ti maudi a balikas a ‘Dahil Sa’yo’. Ngem nakaay-ayatda.

Nagtugawda iti pasaplak a kawayan iti ruar ti dap-ayan. Nagtitinnaliawda ket nangrugin ti arimbangawda. Agpipinadamagda no kasano ti kinapintas ti panagkantada. Maragragsakannak a nalimed.

Iti likudanda ket adda dagiti nataengan a mangimutmutektek iti isurok kadagiti ubbing. Maawatak no apay nga addada ita. Napateg kadagiti ubbing ti isurok, ngem napatpateg pay kadakuada. Uray isuda ket maibilang nga ubing pay iti lubong ti kinasirib.

“Ubbing, agulimekkayon. Mangrugitayon.” Kinunak. Ket naminpinsan a nagtalnada. “Ngem sakbayna, agtakderkayo ta agkantatayo.”

Awan sintagari a nagtakder, inurayda no ania ti idaulok a kanta.

“Tallo a pato, aglagto-lagto… read… sing!” Panangiyunak.

Tallo a pato aglagto-lagto

Dadakkel, babassit, agsisinnango

Diay maysa adda dutdot ti ubetna

Kuak! Kuak! Kuak! Umadayokayo kaniak.

Pangay-ayatak kadakuada, nagsarangsang ti natinggaw a timekda. Makaay-ayo ti panangwagesda iti imada kas paset iti panangkompasda iti kanta.

Kalpasan ti kanta, umariwawada manen.

“Ti isurok ita kadakayo ket no kasano ti agbasa.” Kinunak. Ti turong ti matak ket dagiti ubbing, ngem natukay ti konsentrasionko idi umariwawa dagiti nataengan. Nagdidinnippit nga immasideg, nangruna dagiti babbaro ken babbalasang. Pinidotko ti pisi nga uging sa’k rinugian nga insurat iti natabla a narra ti ‘a-e-i-o-u, ba-be-bi-bo-bu, ka-ke-ki-ko-ku’. Inalak ti burarawit nga insaganak itay ket intudok dagiti letra

“A… e… i… o… u!” Impigpigsak ti timekko. “Ulitenyo ti imbagak!”

“A… e… i… o… u!!!” Naggigiddanda. Ngem napigpigsa ti timek dagiti adda iti likodda, dandani diak mangeg dagiti ubbing.

“Ba… be… bi… bo… bu!”

“Ba…be… bi… bo… bu!!!” Insungbatda manen.

“Ka… ke… ki… ko… ku!”

“Ka… ke… ki… ko… ku!!!” Indagullitda manen iti imbagak.

Kayatko koma dillawen dagiti nataengan, ngem nagpangadduaak ta mariknak ti gagarda nga agbasa. Binaybay-ak lattan ida, ta ammok nga isu ti karbenganda.

Nangalaak iti uging ket nagsuratak manen iti letra: A-ba, a-bo, a-ko, ba-ka, bi-ko, ba-ba-e.

“Marisol, tumakderka… basaem daytoy!” Ni Marisol ket isu ti makunak a kasiriban kadagiti ubbing ta iti tawenna a pito ket kabaelannan ti agbasa. Intudok tunggal maysa dagiti insuratko.

“A-ba... aba, a-bo… abo, a-ko… ako, ba-ka… baka, bi-ko… biko, ba-ba-e… babae!” Naballigi a panangibasana kadagiti balikas.

“Mario, sika met!” Timmakder ti agwalo tawenna a kaanakak,

“A-ba… aba, a… a… be…” Nagkudkod iti ulona.

“A-be kano, ket no ‘bo’…” Indillaw nga insigada ni Mayyang, ti balasang nga adda iti likudanna. “A-bo… abo, kasdiay a.”

Nagtalnaak sa’k ni Mayyang. Diak kayat a pabainan ti kasinsinko a balasang, numona ta nagado ti tao. Ngem ti ikikitak kenkuana ket ammok a maawatannan ti kayatko nga ipadanon kenkuana. Ngem dina koma dillawen ni Mario, ta kas kenkuana, agsursuro pay laeng nga agbasa.

Binay-ak lattan. Di met ti umuna a daytoy ti gundaway a makibiangda iti panangisurok kadagiti ubbing. Tunggal addaak ditoy Nacneng ket surruak dagiti ubbing, addada met iti likudan.

Idi damo, dagiti nataengan ti kayatko nga adalan, ngem inkeddengko a dagiti ubbing tapno marubroban ti barukongda nga agbasada iti baba iti pormal nga edukasion. Ta bareng addanto sabali a sumurot kaniak iti baba tapno mangtakkuat iti banbanag a maisuro laeng babaen iti pagadalan. Di bale, adda met sabali a gimong para kadagiti nataengan.

---------------- o ---------- o ----------------------

Kas katulnog dagiti ubbing itay bigat dagiti nataengan a nakatugaw iti pasadia a pasaplak iti panangurayda kaniak iti dap-ayan. Mabainak koma a sumungad ken agpasango iti dap-ayan ta ammok a nupay alas dos ti imbagak a panangrugimi, ala una pay laeng ket addadan iti dap-ayan. Kastada kasegged iti panagadal.

Batang ita dagiti nataengan agraman dagiti lallakay ken babbaket. Nakaan-anusda a nakatugaw iti pasaplak iti ruar ti dap-ayan a nairanta iti kastoy nga okasion.

Dida mabain nga isurok ida nupay naub-ubingak. Naduma-duma nga asignatura ti ibingbinglayko kadakuada. Kas koma iti agrikultura, science, teknolohia, pulitika ken uray relihion.

“Bagnos, ania ti adalentayo ita?” Insigida nga insaludsod ni uliteg Kardo apaman a nagpasangoak. Mayat ti payubyobna iti pinadis a kalinga.

No iti baba ket adda ti majong, panagdubla ngata metten ti kaibatuganna ditoy ngato a kas maysa a pagpalabasan ti oras, daytoy ket panangliwliwa iti bagi. Ti pinadis a kalinga ket bisio dagiti babbaket ken lallakay nga iti agmalmalem ket isun lattan ti nakasakmol iti bibigda. Ngem di kas iti sigarilio, naingetda a kontraen a makagapu daytoy iti sakit a mangitunda iti nasapa nga ipapatay. Pudno met ngamin. Ni Ama Salingbay, kinubbon ti panawenna ditoy rabaw iti daga. Manipud idi ubing agingga ita ket isu pay laeng ti paypayubyobenna, ngem apay nadanonna dayta a tawen a manmano a makadanon dagiti taga-baba. Ket agingga ita ket natadem pay laeng ti isip ken panagdengngegna. No marugianna ti mangisarita iti panagdappatda idi ubbing isuna manipud kabanbantayan ti Montanosa tapno makaliklik kadagiti agpugot nga Igorot, itugawanna, ket iti unos iti dua nga oras, isalaysayna ti pinagteng agingga a nakadanonda ditoy Nacneng.

Malaksid kenkuana, tabako laeng met ti igpil da Ama Wagayen ken Ina Senyang, a no ar-arigen ket kasla selpon dagiti agtutubo iti patad a dida pay maibbatan. Isuda kano ti sibibiag a lamina no apay nga agpapan kadagitoy ket nasalun-atda. Gapu iti kalinga, awan maarikapko a panangilawlawag kadakuada idi naminsan nga inadalmi dagiti sakit iti bagi ken dagiti gapuna.

“Mamatikayo ngata a daytoy lubongtayo ket agtaytayyek ken agrikrikos?” Panangirugik.

Nagrungiit ni uliteg Kardo. “Kasus, di pay ket matinnagtayon iti law-ang no mabaliktad ti pagtaktakderantayo!”

“Daytoy ti importansia no apay nga adalentayo ti science.”

“Sayans?”

“Wen, tapno maammuantayo no apay nga adda aldaw ken rabii. Ken no apay a ditayo mat’nag uray nakabalinsuektayo.”

“Kasus, mayat! Sige ngaruden…”

“Kas maibasar iti insuro ti mistrak iti science, ti lubongtayo a maaw-awagan iti earth, ket agtaytayyek bayat a rikrikosenna ti init wenno sun!” Intudok ti init. Pimmigsa ti arimbangaw.

“Nagtimbukel pay met!” Adda ti nagkuna. Dida patien… ta ti ammoda ket patad.

“Diak a maawatan, ilawlawagmo pay, Bagnos.” Kinuna ni Nana Senyang.

“Kastoy ngay,” inalaak ti bunga ti niyog nga insaganak itay sa’k inkabil iti rabaw iti nadataran a lamisaan. “Daytoy koma ti init!” Simmaruno a nangalaak iti bunga ti bayabas. “Daytoy met ti lubongtayo. Agrikos daytoy iti inittayo… kastoy!” Pinagrikosko. “Daytoy nakasango a paset iti init… ‘su ti aldaw ta nakasarang iti lawag. Ti likodna a nasipnget ket isu ti rabii. Masapul nga agrikos ti lubong tapno daytoy adda iti likod ket lumawag, ket daytoy aldaw nga agtayyek nga agpalikod ket isu met ti agrabii. Agtayyek ti lubong iti 24 oras, maysa nga aldaw daytoy. Agrikos met ti lubong iti uneg iti 365 nga aldaw… isu ti maysa a tawen.”

“Agurayka, apay a nagdakkel ti init ket nagbassit met ti lubong?” Insippaw ni Anti Mayyang. “Amang met a dakdakkel ti lubong ngem init.” Intakder ni Anti Mayyang.

“Wen, kasla bassit ti init ta adayo.” Pinagwarasko ti matak, “kitaenyo daydiay dalipaoen dita bangir ti bantay, kasla nagbassit, di ketdin.”

Nagtung-edda.

“Ta ngamin, adayo. Ngem kinapudnona, maminsangagasut a dakdakkel ti init ngem ti lubong.”

“Kasta!”

Timakder ni Manong Selyong. “Maawatakon… ta no di agtayyek ti lubong, saanen nga agpatingga ti aldaw, saan metten a lumawag ti nasipnget. Ngem kunam sa itay a nagtimbukel ti lubongtayo, di pay ket matinnagtayon no addatayo iti baba. Ket nee, kitkitaek ket nagwayat met a patad.”

“Iti kinalawa ti lubongtayo ket kasla patad. Ditayo maipurwak iti law-ang, gapu iti gravity.”

“Gravity?”

“Gravity… kasla adda magnet ti lubongtayo.”

“Magnet?”

“Kasla pigket—napigsa a sultop tapno ditayo lumaw-ang.” Nataliawko ti puon ti anangka, nangalaak iti pigketna, inpilotko iti bayabas. Nangalaak iti ruting ket inpigketko. “No datayo koma daytoy ruting, ditayo mat’nag ta nakapigkettayo.” Panangilawlawag.

Nagtung-edda. Ammok maawatandak. Ngem ti panangilawlawagko ket paset laeng iti ad-adu pay a saludsod. Ket masapul a sungbatak amin dagitoy.

Kastoy a kanayon. Kanayon a narubrob ti interesda iti panangammo iti banag a dida ammo. Ket naragsakak, ta saan a nakarikep ti isipda iti panangammo iti banbanag. Ken agdardarasda a kumamakam iti nakapanawanmi.

----------- o -------------- o -------- o ----------

Nadanon ti aldaw nga isasalogko manen. No dadduma ket mapanpanunot daytoy a metapora ti biagmi; kasla baliktad: no iti literatura koma, dakami nga adda iti ngato ti rumbeng koma nga agnumnumar iti grasia ti baro a panawen, ta kas kunada ngaruden, asidegkamin iti langit. Ket dagiti adda iti baba ti marigrigatan ken agsagsagaba. Ngem ngata, ti pudno a biag ket saan a literatura.

Adda naisangsangayan a rikna nga immapay kaniak idi kitaek dagiti nagu-ummong a kalugarak iti Nacneng tapno ituldodak iti isasalogko. Addada amin, manipud kenni Alyssa a dua bulanna nga ubba ti inana, agingga kenni Ama Salingbay nga iti tawenna ket mabasam iti uged iti muging ken naduma-duma a paset ti bagina.

Nakataltalnada a mangkitkita kaniak. Ket malunag ti pusok.

Tunggal maysa kadakuada ket adda arapaapna, ket dayta nga arapaap ket nagkaysa a naiturong amin kaniak. Adda met maysa nga arapaapko, ket daytoy nga arapaapko ket isu ti arapaapda.

Kinitak manen ti Nacneng… dagiti bantay a nanglapped tapno makitana ti agdama a lubong. Adda laeng iti baba ti baro a lubong ngem kasla nakaad-adayo.

Iti sangok ket lima a sako ti kamote, sangapulo ket lima a bulig ti naduma-duma a saba, lima a kuribot ti dadduma pay a prutas, ken nagduma-duma a kita ti orkidias. Adda billit ken abuyo. Dagitoy ti napagmaymaysa a kontribusionda iti panangsuportarko iti panagadalko. Ilakok dagitoy iti merkado publiko ti Bangar.

“Innakon!” Ket inngatok ti kanawan nga imak.

“Agan-annadka koma iti baba, Imeldo!” Insungbatda.

Sumagmamano kadagiti lallaki ti immasideg ket binagkatda dagiti isalogko. Ituloddak agingga idiay Sawwangan.

Timmalikodak ket diakon a timmaliaw kadakuada. Ammok a nakasipot kaniak ti matada. Ket kasingin ti ikikitada kaniak ket ti kararag iti panagballigik. Agsubliak iti baba ta ditoy ti ‘yan ti baro a lubong, baro a lubong a masapul nga iyegko iti Nacneng.#

g i b u s

KINURAYKAYNA ti daga iti amin a pigsana, ket nagalikubeng ti tapok. Nangnamnama iti taraonna daytoy a bigat. Ngem awan nakitana uray maysa a bagas wenno tipping ti irik a mabalinna a tuktuken. Inulitna manen ti panangisagad-sagad iti ubbing pay a sakana, ngem kaskasdi nga awan. Nagpasango bassit ta bareng adda ti nagaburan ditoy a di nakita dagiti immun-una ngem isuna. Ket idi insikkadna manen ti sakana, anian a ragsakna idi masiripna ti kaguddua-bukel ti bagas. Dinardarasna nga inasitgan tapno sippiten. Ngem idi kuan, nariknana laengen nga adda ti agdardaras a dimmuklos kenkuana. Ket narikna laengen ti nasanniit a sippit a nailipit iti tengngedna.

Nagbuteng.

Dinan sinayang ti gundawayna. Nagtaray. Ta idi kitaenna ket nagpunger manen ti talisayen a kawitan a manggurgura la unay kenkuana. Dina kayat a makaraman manen iti natadem a sippit daytoy. Numona ta mangrugin nga agtadem ti tadina. Ket nalaing pay a sumiplag.

Naglibasen.

Ngem adda dakkel a panagbabawina, ta manmano ngamin a makaraman iti maipurwak a bagas iti tunggal bigbigat.

Agsipud ta isuna ti kaudianan a napessaan daydi nanangna, ken agmaymaysana payen nga agbibiag, gamgamdenna pay laeng ti umasideg kadagiti taraon a naipurwak kadakuada no kasdiay a bigat, ngem insigida met a puroken dagiti dakdakkel ngem isu. Numona ta maymaysana, ket nagaduda a mangseppeg kenkuana.

Mano met laengen, aya, ti kabaelanna a maipabituka a pammigatna. Nasayaaten, nga iti daytoy kabassitna a kasla gemgem, ket maibusna ti duapulo a bagas manipud kadagiti pagbibinggawanda. Ngem nakas-ang, ta no asino pay ti dakdakkel ti bitukada, isuda pay ti naari, ket dida mangipabagi uray dagiti tartaraudi laeng.

Ket no kastoy ti pasamak, an-anusanna laengen manen ti mangur-uray iti ipapanaw dagiti kakaenna ken ulitegna a manok. Ammona a maumadanto met laeng a mangbanbantay iti nakaipurruakan ti bagas. No makitana nga awandan nga agkarkaraykay, isunto metten ti panangsublatna iti paraangan. Ngem kadaywanen a no kastoy a nagpanawan, awanen ti nabati a para kenkuana. Agasem met, aya, ti agduapulo a manok nga agbibingay iti nakurang sangasupa a bagas. Imbag koma no kabaelannan ti agtilmon ti darakkel a tinukel a mais, ta mangilibas koman kadagiti nakapenpen a sako iti asideg a kamarin, ngem nasurok dua bulanna pay laeng met. Uray maysa laeng koma iti mais ket mabussogen, ngem kabutengna ta amanganto ketdi a maltukan.

An-anusannanto manen ti agsippit kadagiti naganus a bulbulong ti kamote, galung-galot ke dadduma pay a ruot nga adda iti arubayan ti balay ti akin-taraken kadakuada. Pia la nga ipaunegna. Naimas ketdi, ta nasustansia pay. Kas pammaneknek ti bumalbaludboda bagina. Ngem mauma met ti kanayon a bulong, maysa pay, panawen ti tikag ita, narigat a sapulen dagiti naganus a bulong. Yamanenna laengen ta sagpaminsan ket adda ti makaraykayna a bagas wenno irik.

Dua a bulannan manipud idi inpessa isuna ti inangna a pamusian. Nasurokda a duapulo idi nga itlog ta nagaget nga agitlog daydi inana. Ngem sangapulo ket tallo laeng kadakuada ti nagasat a mapessaan. Iti kinaaduda nga itlog, di nagebgeban ti inada ti nagtitipon nga itlog, ket dagiti naukopanna laeng a nasayaat ti nakapessa.

Umuna nga aldawna pay laeng kas piek ditoy lubong, nariknana nga insigidan ti pannubok iti biag. Agsipud ta apaman a naibuangna ti bagina iti itlog, insigida a kimmarayam kenkuana dagiti ginasut a ribu nga ulmog.

Sumagmamano kadagiti kakabsatna ti insigida a natay ta dida masbaalan ti nakaru a gatel nga itden dagiti managgundaway a babassit nga insekto.

Uray ti akin-taraken kadakuada ket palalo ti tabbaawna, ta idi inlipatna isuda manipud iti baki iti napintas a paggiannan, insigida metten a kinalay-aten ti imana a dimmanon iti ulona. Insigida a nagdigos.

Waloda laeng a piek ti nagbati manipud iti ranggas ti ulmog.

Naikabilda iti maysa a pagpupukan. Insigida pay a dinigos ti akin-taraken kadakuada ti inada tapno mapaksiat dagiti ulmog. Ngem kaskasdi nga adda ti nagbati.

Nagmamayet ket ngarud ti inada.

Iti sumuno nga aldaw, tallo manen kadagiti kakabsatna ti naunnat. Gapuanan pay laeng dagiti babassit nga insekto. Ket madlawna, nga uray ti inada ket awanan iti naan-anay a ganaygay. Dina pay kayaten ti mangsallukob kadakuada. Umikay no kasdiay nga umasidegda. Kaykayatna ti agmaymaysa ken nakatugaw. Ket ti dakesna, di kayat ti inada ti mangan iti bagas a naipurruak kadakuada. Dina marikna ti bisinna ta ti gatel ti mangparparigat kenkuana. Imbag koma no mawaya-wayaanda iti daytoy nga ubong tapno makapagwayasda.

Saan a nasbaalan inana ti nakaru a sagaba manipud kadagiti babassit a parsua. Iti sumuno a bigat a nakita ti amongda nga agkakapsut daytoy ken saan a makapangpangan.

“Nasisia’t laengen a partienka tapno adda pay magungunak kenka!” Kinunana ket kinemmegnan manipuditi pagpupukan.

Awanan gaway ti inana a nagbitin manipud iti panangiggem ti amongda iti sakana. Kimmita kadakuada ti inada… daydiayen ti maudi a panakakitana iti nagbalin nga instrumento a panakai-manokda ditoy a lubong.

Nabatida a lima nga agkakaka. Iti ubong a nakapupukanda ket ul-ulilada a dida pay maarikap ti imnas ti panagbiag. Agpayso nga adda amada, ngem dida met ammo no sino kadakuada.

Masapul nga agbiagda iti panakigasanggasat.

Awan koma metten problema, ta manipud nastel ti inada ket in-inut metten a nagpukaw dagiti ulmog. Sumalsalun-atda metten. Nasursurodan ti agtuktok iti feeds nga it-ited kadakuada ti amongda a babai.

Ngem iti maysa nga aldaw, nakigtotda laengen idi masiputanda ti maysa a lalaki a pusa. Nakakita kadakuada. Maris dapo daytoy ket nakabutbuteng ti langan nangruna no iparangna dagiti natatadem a pangilna… agraman dagiti kukona.

Dimi ketdi aggargaraw manipud iti sirok ti bangsal a pagkumkumlebanna. Ngem ammoda nga agpalpaliiw daytoy. Nakabantay nga awan tagtagarina nga adda dakes a panggepna. Uray iti idadateng ti rabii ket adda dagiti gundaway nga agandap ti matana ket kasta la unay ti butengda.

Dakkel a yamanda ta agpatingga laeng iti kasdiay ti dapo a pusa.

Ngem iti sumaruno a bigat ket bigla a nagbaliw ti wagasna. Dimmuklos daytoy a dida napakpakadaan. Nakigtotda laengen, ket tila naturturongda iti uneg iti pupokan tapno laeng makalisi iti tadem dagiti ngipen ken kukona nga uray la kumarudkod iti kayo ti kulonganda.

PIEK! PIEK! PIEK!

Nagi-iryagda.

Dumuklos manen, ket uray la magungon ti kulonganda no kasdiay nga isikkarodna ti kukona. Naiwa ngatan ti bagida no daytoy ti nakapuntaanna. Inpaminduana, naggungon manen ti pupokanda.

Ngem nadlawanna, di met makastrek ti ulona kadagiti giwang ti kulonganda. Di met makagaw-at dagiti ramayna iti ayanda ta babassit met daytoy. Dakdakkel ti pusa ngem dagiti abut iti kulongan. Uray ania’t aramidenna ket awan ti masig-awatna kadakuada. Nakarkaru ket ngaruden nga awan ti makagatna kadakuada.

Ngem apay ngata a di agsardeng iti panagduklosna uray di makastrek? Daytoy ti nasaludsodna iti bagina. Idi makitana a palalo ti ariangga ken buteng dagiti kakabsatna no kasdiay a dumuklos daytoy--- naawatanna ti istratehia ti pusa. Kayatna koma nga ipakaawat kadagiti kakabsatna, ngem dina ammo no kasano.

Agingga a ti maysa a kabsatna, nga iti butengna, nakaruar manipud iti giwang ti kulonganda. Ket sakbay pay a napanunotna ti agsubli, nalugobanen ti dakkel a pusa ket insigida a kinagatna iti tengnged.

Dina kinita no kasano ti panangpapatay ti nadangkok a pusa iti piek a kabsatna, agingga a linamotna daytoy iti mismo a sanguananda. Idi maibusna, sa laeng pimmanaw ti pusa, nga awan imbatina a pakalaglagipan iti kabsatna.

Uray kaskaso, nakaangesda iti ipapanawna. Mariknada itan ti bannog ken kapsut gapu iti panagtaray-tarayda itay. Ngem adda latta a nagbati iti barukongda ti buteng. Ket gapu ngata iti butengda, nakaturogda nga agkakaka.

Nakariing laengen isuna idi adda maalingagna a danapeg nga umas-asideg iti kulonganda. Idi kitaenna, ti gayam akin-taraken kadakuada nga adda iggemna a danum ken tuktokenda a feeds.

Nagiinuda a timmuktok iti taraon a naited kadakuada. Kasta met laeng iti yiinumda. Nabisinanda iti panaglisida iti duklos ti pusa.

“Nee, apay ngay nga up-uppatkayo metten!” Indillaw ti akin-taraken idi nabilangna babaen iti matana nga agkurangda iti maysa.

“Kiap! Kiap!” Naisawangna.

“Sinal-it! Adda ngata manen ti walay a pusa ti kaarubak a mangin-inut kadakayo. Saan a mabalin daytoy!”

Immuneg apagbiit ti amongda. Idi nagsubli, adda iggemnan a palsiit. Nagpidot pay daytoy kadagiti nagtitimbukel a kalkalainganna a kadarakkel a bingkul ken bato.

Nagmalmalem a binanbantayanna dagiti piek. No awan ti ar-aramidenna, nakamasngaad laeng a mangsipsipot iti kinaadda ti pusa. Pasaray a paludipanna dagiti piek nga amangan no adda idiayen a mangdukduklos.

Ngem saan a nagparang ti pusa iti nagmalmalem. Uray aniniwanna la koma ket dina nakita. Saan a kas iti sigud nga adda laeng iti arubayan a mangur-uray iti gundaway.

Yaman pay, apo. Nakunam iti nakemmo. Nangruna idi mangrugin a mantsaanen ti sipnget ti lawag ti daytoy nga aldaw. Di pulos a nagpakpakita. Nagbuteng ngatan iti palsiit ti amongna a sigurado mariwet ti mapuntaan. Bareng, a, saanen nga agsubsubli.

Ngem daytoy ket pagarupna la gayam.

Natalnan ti aglawlaw iti rabii. Nasipnget. Nakaturog payen dagiti kakabsatna a piek iti nakapupukanda. Ngem nakigtotda. Idi kellaat nga adda nangwalin kadagiti kakabsatna. Nasenga ti pannaturogda. Ket idi kitaenna no sino ti manggungongon, umuna a nakitana ti natadem a kimmampilan a kuko ti pusa. Sa idi kitaenna ti rupa ti pusa, naipasabet iti mata ti panaggilap ti mata daytoy.

Nabuakda!

Nagariwawada. Didan ammo ti aramidenda. Agingga a nailawlaw ti maysa a kabsatna ket nakaruar iti kulonganda. Sakbay pay a nakasao isuna, sinikbaben ti manggungundaway a pusa.

Naladawen idi adda naiturong kadakuada a lawag manipud iti flashlight, agsipud ta insigida a nagtaray ti pusa a kagatna ti kabsatna a piek.

Taltallodan!

Agngarngariet ti amongda kabigatanna idi makitana a naksayanda manen iti maysa. Pimmanaw daytoy a mangbenna-bennat iti palsiitna.

Ngem kenkuana a biang, adda napaliiwna manipud iti pananggungundaway kadakuada ti pusa. Napaliiwna, no dumarop ti pusa, di met makastrek iti kulonganda. Ngem no dumarop daytoy, didan ammo ti ar-aramidenda ket no sadino la ditan ti maturturonganda. Wen, dida matay iti direkta a panangdarup kadakuada ti pusa. Matayda gapu iti panagbutbutengda. No ar-arigen, uray ania ti ar-aramiden ti pusa, saan daytoy a makastrek iti kulongan, isu a ti aramidenna ket riribukenna ida. Butbutngen. Ket no kasdiay a dida ammon ti ar-aramidenda, ket adda ti mailawlaw kadakuada, ken makaruar, wenno makammetna, isun ti agbalin a biktimana. Ngem no agtalinaedda la koma iti tengnga ti kulonganda, ken dida aggargaraw, awan ti maan-ano kadakuada.

Ngem kasano nga ibaga daytoy kadagiti nabatbabati a kakabsatna? Dina met pay maibaga daytoy kadakuada. Sa uray isu, aklonenna, no kasdiay a makitana ti sumsumgiab a mata ken dagiti natatadem a kuko ti pusa, dina met ammon ti ar-aramidenna ket ditan nga agariangga.

Maysa nga aldaw a di manen nagparparang ti pusa, ket dina ammo no pakaragsakanna wenno pagdanagan iti sumuno nga aldaw. Taltallodan ta sangapulon ti naksay kadakuada.

Ay-ayenna ti gasatna. Ta ania koma ti serbi ti agbiag no kanayon met nga agtartaray para iti biagna. Dina pay mapadasan koma met ti agay-ayam iti katapukan iti ruar tapno tagiragsaken ti biag kas maysa a piek.

Ti inana, dina pay naiparikna kenkuana ti dungngona kas maysa a nanangna a nangpessa kenkuana. Kas maysa nga anak, il-iliwenna ti bara ti payyak daytoy a mangsallukob kenkuana nangruna no iti nalam-ek a rabii. Dina pay napadasan ti masubbuan babaen iti sippit ni nanangna. Wenno ti panagay-ayammna babaen iti panagkarantay iti likod ni nanangna.

Naputed ti panagpanpanunotna idi makitana ti amongda nga immasideg kadakuada. Nabayag a miningminganna ti pakabuklanda. Idi kuan, linukatanna ti ruangan ti kulonganda. Nakigtot. Dina mapanunot ti rason no apay a palubosanna ida. Nauman sa metten a mangsalsalaknib kadakuada.

Ngem awan maaramidanda no di tumappuak manipud iti kulongan ket agwaywayas. Insigida nga inkuraykayna ti kukona iti sakana idi makabaddek iti daga. Simmanikar ti riknana.

Tapno dida agbuteng nga agwaywayas, masapul a kanayon nga agkukuyogda a tallo. Awan ti suminsina.

Kabayatan iti kaaddada iti ruar, temporario a nalipatanda ti pangta iti biagda. Nagkuraykayda iti taraon. Naglagto-lagto. Pinadas nga inyukrad ti awan pay dutdot a payyak. Nagkikinnamat.

Naragsakda.

Naladawen ti amin idi masiputanda ti pettat a panangduklos kadakuada ti pusa. Ket iti dayta a gundaway, nalipatandan ti nagkikinnaawatanda… a masapul nga agkukuyogda latta. Ta iti iduduprak ti pusa, bukbukoddan ti nagturturonganda.

Inpennekna amin a pigsa tapno makataray, intulongna payen ti payyakna. Saanen a timmaltalliawen iti likudan. Idi mabannog, kinitana ti likodna no adda ti pusa a sumursurot kenkuana. Awan. Napaanges iti nalukay ta saan nga isu ti kinamat ti pusa. Ngem nagdanag kalpasanna, ta no saan nga isu, sigurado a ti maysa kadagiti kabsatna ti nabiktimanan.

Nasiputanna ti maysa a kabsatna a nagtaray iti sirok iti bangsal ti balay ti amongda, ngem nalaka a sinurot daytoy ti pusa. Nagtaray iti paraangan, ngem iti kinalawa ti aglawlaw, nagbalin a napintas a gundaway daytoy iti pusa. Apagdarikmat, iti daytoy a lagtona, naseppegnan ti kabsatna a piek. Insigida a kinagatna. Dina kayat a makita ti sumaruno a mapasamak.

Ngem nakigtotda, ta idi kuan, kellaat nga adda nagdissu a nagtimbukel a bato iti bakrang ti pusa, napasarunuan pay daytoy ket nagdissu iti ulona. Nariweng daytoy ket nagkakapsut a napaudatal. Ngem kasla awan gandat a mangpakawan ti nangtiru kenkuana, ta idi kuan, nagdissu manen iti ulo ti naipasiag a bato. Natayen ti pusa.

Idi kitaenna ti akin-aramid… ti amongda gayam. Nakaiggem pay laeng iti palsiit bayat a biding-bidingenna no naan-anayen a natay ti pusa. Immisem daytoy iti bangbangir idi masiguradona.

“Loko, natiempuanka met laeng. Ngem agkurang pay ta biagmo iti adun a piek, agraman pay dagiti darakkel a linasmotmo.” Kinunana ket kinudtaranna.

Immasidegka met. Ngem saan a tapno bumales iti pusa a dandani nangkisap kadakuada, no di ket tapno kitaen no naan-anon ti kabsatna a nagbalin a sakripisio. Nakadata ti kabsatna, adda sugatna. Indissuna ti sippitna iti bagi ti kabsatna. Saan a nagkir-ing. Natayen ti kabsatna.

“Kiek! Kiek! Kiek!” Nagdung-aw gapu iti ipupusay ti sabali manen a napateg kenkuana.

Timmalliaw iti likod, namnamaenna nga umasideg metten ti nabatbatin a kabsatna. Ngem awan met ti umas-asideg. Agingga a pinidot ti amongda ti natayen a kabsatna, nangkali iti narabaw nga abut. Inpisokna ti kabsatna a piek, sana ginaburan.

Ngem awan a nagparang ti kakaisunan a nagbati a kabsatna.

Nagdanag ta di met nagparangen. Nailawlaw sa metten.

Rigatenna ti agbiag nga agmaymaysa. Agpayso nga awanen ti pangta iti biagna, ngem piman ta awan ti kapatadana a mabalinna a kaay-ayam wenno kaliwanliwa.

Manipud idi nagpukaw ti kabsatna, awan ti damagno no sibibiag pay daytoy wenno natayen. Ngem mamati isuna a sibibiag, ta daytoy ti marikriknana.

Binirokna iti aglawlaw iti pagtaengan ti amongda, uray pay kadagiti kaaruba a mabalin a pagturonganna, ngem awan a nasarakanna.

Awan koma problema, ngem adda ti maysa a bumaro a kawitan a nabara ti darana kenkuana. Dina met an-annuen, ta ammona met a dina kabaelan, ngem dina maawatan no apay a kanayon a kumamat-kamat apaman a makitana. Uray awan ti basbasolna, pagbabaraanna iti kasisippit.

Idi agangay, naammuanna a kabsatna daytoy iti ina. Kabilang daytoy kadagiti umuna nga itlog nga inukopan ti inana. Maikadduada ngamin a naukopan.

Kas idi kanikaddua, kadduana ti maysa a bumalasang nga upa, nga agkurkuraykay iti bagas iti nagpanawanda. Dina nasiputan nga immasideg daytoy, ket nakigtot laengen idi nariknana ti apges ti sippit iti tengngedna. Timmayab pay daytoy nga insurot sana inbanitog. Imbag la ketdin ta di natukkol ti tengngedna.

Agkalbon ti ulona gapu iti kasisippit. No nakaru ti sippit, agdara pay. Ti langana pay ket itan ket kasla agkukuret ta nakababbaba laengen ti payyakna.

Tila pagtartarayanna no kasdiay a masiplag isuna.

Naammuanna met laeng ti rason idi agangay, a ti gayam bumalasang nga umas-asideg kenkuana ket kursunada ti inun-una a kabsatna.

Agar-arbis iti dayta a malem. Nalukay ti daga. Nakasarak daytoy iti maysa a bunton nga umok dagiti nasam-it nga anay. Idi pinadasna a kinuraykay, naragsakan ta naipasabat iti matana dagiti matartaranta a puraw nga anay.

Kadakuada a manok, daytoy ti kaimasan a taraon. Ta manmano a makasarakka iti kastoy a maipauneg.

Insigida a tinuktokna dagiti maris gatas nga anay. Uray adda pay laeng dagiti agkutkuti iti bunton, kuraykayennanto manen.

Napatalliaw isuna idi mangegna ti karasakas nga umas-asideg. Idi kitaenna, ti gayam bumalasang nga upa.

Insigida nga inyawisna ti panagdanggayda a mangsippit kadagiti anay. Naragsakda ket no dadduma ket agkinnitada.

Dina nasiputan ti yaasideg ti bumaro a kawitan a mangkarkarit kenkuana.

“Kiokkk!” Nagpadlaw ti kawitan.

Idi talliawenna, pinagingarna dagiti dutdotna iti tengngedna. Kaslana la ibagbaga kenkuana a tumakias daytoyen ta adda isuna.

Ngem dina inkankano. Naggimas dagiti anay, ket isuna ti nakasarak, apay ketdin a pumanaw. Adda karbenganna ditoy, no kayatna ti makibingay, dina met pawilan. Ngem bayat nga umas-asideg ti talisayen a kawitan, sipsiputanna met.

“Kiokkk! Kiokkkk!” Makasuronen ti talisayen.

Ket idi saan pay laeng nga agkir-ing, iti daydiay nga yaasidegna, tinayabnan a sinippit ti tengngedna. Nariknana ti panaas.

Ngem iti daytoy a gundaway, dina itulok a maikaskasta lattan. Iti yaasideg manen ti talisayen, sinangona daytoy ket pinagingarna met ti dutdotna iti tengngedna.

Makaamo ditan, kunana iti nakemna. Ania koma no dakdakkel isuna, narigat met a kanayon lattan a kumkumiet no siplagen ti talisayen.

Idi dimmarup ti kawitan, nakisinnabay isuna. Idi limmagto ti kawitan, limmagto met. Ngem nangatngato ti tayab ti kawitan, naladawen ti amin idi makitana ti sippit daytoy a nagdissu iti tengngedna. Dina met nalisianen ta adda isuna iti nababbaba a parte.

Iti panagdissuna, napariwaweng isuna. Mariknana manen ti apges. Idi kitaenna, adda agsaysayasay a dara.

Dumarop koma manen ti kawitan, ket awan ti gawayna a bumales. No di tumaray, mabalin a matay isunan. Awan ti maaramidanna, ta awan mangisalakan kenkuana. Ket idi makitana ti panagsagana ti kawitan, nagdardarasen a timmakias.

Bayat iti panaglibasna, nangegna ti panagkutak ti kawitan a kaslana la ipukpukkaw ti kinaarina iti pagarian ti amongda. Nga awan ti makaatiw kenkuana. Idi makaadayo bassit ket tinaliawna ti kawitan, kasta la unay ti panangipasawna iti bumalasang nga upa kadagiti anay. No kasdiay a tumuktok ti bumalasang, sarigsiganna.

Kasta la unay ti apalna.

Nautobna. Kasta la siguro ti biag. Bagi dagiti babassit ti paat-atiw ken bagi met dagiti darakkel ti kantiaw. Ania ngarud, ket bassit pay met isuna.

Nagna isuna, dina kayat a makita no kasano nga agpasaw ti talisayen iti kursunadana koma met a bumalasang nga upa. Nagna… nupay awan ti masnop a pagturonganna. Nadaripespesen ti tudo, ngem awan aniamanna. Kinabaelak pay dagiti rinibu nga ulmog, ken ti nadangkok a pusa, dagiti laketdin masungad pay; nakunana iti nakemna. Ket itay, naingaranna payen ti kawitan a sigud a kabutbutengna, di napinpintas iti sumarsaruno nga aldaw a makadakkel isuna.

Kabaelannan ti agbiag.

Idi nagbatay daytoy iti maysa a timba a naglaon iti danum. Nakitana sadiay ti langana… dumakdakkel gayamen ti tapingarna.

G I B U S N A

(i)

DAYTOY gayam ti daga ti puonmo Emmanuel Gacula: daytoy ti nakunak idi makitak iti umuna a gundaway ti lugarko a Tamurong. Addaak iti igid iti baybay, ket insigida nga inarakupnak ti agkabanuag nga angin, a kasla ibagbagana: “rukodem iti matam, apok, ti asul a baybay iti laud… kasta ti panangur-urayko kenka a sumuknad iti nagtaudan ti tugotyo nga Ilocano iti Mindanao.”

Kayatko a miraen iti dayta a malem ti naannad nga ilelennek ti init. Ngem ad-adu pay gayam ti buya nga agur-uray kaniak. Kasla maysa a komedia ti garaw dagiti mangngalap iti panagaramatda iti sabuag tapno agkalap iti sisiaw ken banglut. Maysa nga obra maestra ti talentoda--- no kasanoda ammuen nga iti dayta gumawgawawa a dalluyon nga umagek iti kadaratan ket adda dagiti ikan nga aglillili ditoy.

Ket manen, kakabsat, maidiligko ti buya ti takdang ti nangpasangbay kaniak a daga iti daga a nakayanakak.

“Kasla Kiamba ,” nakunak. Ti lugar a nakakitaak iti umuna a lawag ti kayatko a sawen. Kanbas met ti nalawa a kapanagan sadiay. Agpada a di kabaelan a rukoden ti mata ti nalawa a kataltalunan. Agsaltek ti mata iti bimmerde a kabanbantayan a yuyeng dagiti kinabaknang ti nakaparsuaan; ken ti immasul a linia ti baybay a tagibi ti nabuslon a lames ken minas.

Ammoyo, patpatgek a kadaraak, binababalawko ti bagik no apay nga ita laeng a sinasurongkarak ti daga dagiti kaputotak? No idi koma pay laeng, saanak koman a sangsangailin ita. Ngem ngata, ita ti naikeddeng a tiempo a panagsurotko iti tugotko.

Imbag la ketdi, nga iti napalabas a panag-fiestami iti Kiamba, ket napanunotmi ti mangsangaili iti kadaraanmi nga Ilocano. Inimbitaranmi ni Mayor Grace Gacula Singson. Tapno makitana ti napintas a nagbanagan dagiti appo a nagkeddeng a pumanaw iti nakayanakan a daga. Ipaneknekmi a dikami maipapaigid iti gangganaet a daga… no di ket sikami ti mangmulmuli iti panangrangpayana.

Ngem kasano koma a gangganaet ti Saluyot iti abagatan no dandani amin a mangiturturay ket Ilocano. Ni Mayor George Yabes iti munisipalidad ti Maitum ket puon iti Sinait, ni MayorRaul Martinez iti Kiamba ket puon iti Candon. Iti daytoy dua nga ili laeng ket innem a pulo ket lima a porsiento ti Ilocano a nagdappat manipud iti Ilocos Sur, Ilocos Norte ken La Union. Isuda dagiti nagdappat iti Mindanao idi mil nueve sientos kuarentay sais, tawen kalpasan iti maikaddua a gubat sangalubongan.
(ii)
Tamurong 1946:

TI awis a taripnong ket di pinaay dagiti bumario. Tamingenda ti awis ti gobierno a mangtulong kano kadagiti umili a bumangon manipud iti tallo a gubat a dinaliasatna: ti gubat kadagiti Kastila; kadagiti Amerikano; ken kadagiti Hapones. Ngem iti adayu nga abagatan ti pagdappatanda. Nalawa kano ti daga a mabangkag sadiay. Adu dagiti umannugot, bareng idiay ti pumintasan ti panagbiag, ken makalibas iti batibat ti gubat.

Ngem adu ti agkedked. Adda met dagiti agngata-ngata, ta pagpilpilianda ti awis dagiti rekruter iti Hawaii a mangged iti kaunasan. Inwaknit ti lawag manipud kadagiti kingki ken lampa ti sipnget ti alas nuebe ti rabii. Napintas ti gundaway nga inpaay ti kabus a bulan a nangnayon iti lawag iti aglawlaw. Ti bengbeng manipud iti bulong ti tangkiran a dalipawen ket nangdisimular iti nalamiis a pul-oy. Naibangon babaen iti tagnawa ti maysa a dap-ayan nga awan bubongna itay bigat.

Ni lakay Andong ti dadaulo dagiti sangapulo ket lima a pamilia a nangkagat iti awis ti gobierno. Pakairamanan kadagiti immanamong ket ni lakay Silis a kalaingan nga agtabukol; ni Mindo a maysa a padi iti Aglipayano; ni Unding a dumadaniw; ni lakay Pasyo, ken ni baketna nga Ansang a mangngilot ken mangngagas; dagiti kameng ti rondalia a da Oscar a gumigitara ken nalaing nga agkansion, ni Illo a nalaing nga agbandoria, ni Cristobal a nalaing nga agbiolin, ken ni Valeriano iti baho. Nangipasimudaag met iti interesna dagiti kasinsin ken kapiduana a da Armando, Apolinario ken Bitong.

Dagiti dadduma ket agngata-ngata pay laeng no sumurotda wenno saan: da Arcadio, Asyong ken Mulong.
Intayag ni lakay Andong ti kanawan nga imana. Naipigket ti imatang dagiti bumario iti aglima kadapan ken uppat a pulgada a panglakayen. Iti tawenna a limapulo ket dua, kininniten ti init ti kudilna ta natayengtengen ti kinangisitna. Dadakkel ti lapayagna. Naanus ti panagruprupana, a daytoy ket paneknekan ti asawana a ni Mayyang ken dagiti pito nga anakna a da: Ambrosio, Ricardo, Danilo, Anabel, Purificasion, Modesto, ken Gabriel.

“Kakabsat…” bimmallaet ti nabangag a timekna iti karasakas dagiti dalluyon ken apras ti angin iti rabii. “…ti pammatik a narabraber a ruot sadiay adayo nga abagatan ti nagtakderak no apay a mapanak agraman ti pamiliak.”
Timmakder ni lakay Isabelo, ti tiniente del bario. Kapiddua ni Andong: “Ngem ti ipapanaw ket pananglikod iti daga a nakayanakan… pananglikod iti kannawidan ken kaugalian kas maysa nga Ilocano. Ania ti maganab sadiay a di maisagut dagiti tanap ken baybaytayo? Ti damsak ken aligagaw ti kalkalpas a gubat ket pagbalinentayo a pagbungaan, di ket pagbutngan-- a panawan.”

“Ti ipapanaw ket saan a pananglikod iti daga a nakaikalian ti bukod a kadkaddua. Ti kultura ken dara ket naitalimeng iti puso ken rikna. Adda panagsubli ti amin a banag. No saanto a dakami a kapuonan, dagiti sumarsaruno a kaputotan. Isudanto ti mangipaneknek iti nakairuaman. Ta adda tugotmi ditoy.”

“Ngem amangan no dayta a panagsubli ket dida ammon ti agsidan ti saluyot. Ken agsasaoda iti dila a di maaw-awatan.”
Timmakder ni lakay Arcadio, inikkatna iti ulona ti kattukongna sa nagbanikes a nagsao.

“Siak, diak kayat koma ti sumurot, ngem naay-ayoak iti napintas a gasat nga inkari ni Andong.”

“Kas kenka, Arcadio, mapilpilitanka gayam. Ibalakadko ngarud kenka a dika sumurot iti panagbaniaga.” Insungbat ni lakay Isabelo.
Inngato manen ni lakay Andong ti imana. “Kitaenyo…” intudona ti kabus a bulan. “Ti lawagna ket mannarabay iti gimongtayo. Daytoy a bulan, isu met laeng ti mannarabay kadakami agingga a makagtengkami iti naikeddeng a daga. Ket daytoy bulan a mangbantay kadakayo ditoy ket isu ti mangkita kadakami sadiay. Kakabsat, addakami itoy a tallaong tapno agpakada koma. Ikararagandakami koma iti nasayaat a gasat iti idadatengmi sadiay. Ket maragpatmi koma ti parabur manipud iti bunga ti bukel.”

“Ammok met ketdi a narigaten a mabalusingsing ti pammatiyo, kapid. Ala, awan ti maaramidanmi no di ti panagkararag iti natalinaay a panagdappatyo iti sabali a daga.” Kinuna ni Isabelo. Immasideg kenni Andong sana iniggaman ti takiag ti kapidduana. Pinagdekketda ti barukongda.

“Wen, kapid, pumanawkami ngem adda panagsubli. Ti lagipmi ket sumarungkarto latta. Ket no dumtengton ti panaginanami, ikalikagummi a ditoy ti pagnaedan ti kararruami.” Rimmuk-asda iti nainkabsatan a panagpakada.

“Dandanin a dumagas dagiti kakabsat nga aggapu idiay Banna, Sinait, Lapog ken dadduma pay a taga-amianan. Kalikagummi a pabalonannakami iti naisangsangayan a rambak.” Impukkaw ni Andong.
Ket iti dayta a rabii, naangay ti naisangsangayan a ragragsak. Nakali dagiti nasanger a basi a a kinalupkopanen ti ramut ti kawayan iti kaundayna iti uneg iti daga. Naisagana dagiti lames kas koma ti sungayan, talakitok ken buslogan. Adda baboy ken manok a makaay-ayo ti panakaidilpatna iti apoy. Immarimbangaw iti dayta a rabii ti nararagsak a kankanta, dallot ken dallang… ken ti salsala a nagpatnag.

(iii)

PANAKISINNUROTAN iti kapuonan iti dara nga agtartaray iti uratko. Daytoy ti kangrunaan a gagemko iti isasarungkarko iti daga dagiti ap-apongko. Adda rigrigatna iti damo, ta diak ammo no sadino ti pangrugian. Ngem idi natimudko ti umuna nga addang, nalakan ti panangtuntonko iti sumarsaruno.

Umuna a pagtaengan a naitudo kaniak ti balay ni Menardo, a kunada nga apo ni lakay Isabelo… kapiddua daydi Apong Andong. Kas kaniak, addan iti maikatlo a henerasion ti pamilia Galutan. Intudona kaniak ti sigud a nagsaadan ti balay daydi Apong Andong. Intudona pay ti dakkel a dalumpinas a bato a nakaangaayan ti naindaklan a rambak sakbay ti panagdappat. Iti asidegna, ket adda pay laeng ti tangkiranen a dalipawen.

Ti panagkinnasurotanmi ket nangidalan tapno masurotak ni Jesus, nga asideg iti dara daydi Apong Silis, ni Mayyang, ni Carlos… ken dadduma pay. Kunayo pay, dandani gayam amin a taga-Tamurong ket kabagiak.
Isuda amin, adda maymaysa a saludsod kaniak: “Apay a naglinteg ti panagsaom iti iluko?” Sinungbatak met ida: “Ilokanoak ngamin.” Ta dida ammo, iti ilimi a Kiamba a paset iti Mindanao, ti pagsasaomi ket iluko.

(iv)

Ti daliasat… iti daga
KINALUDON ti sangapulo ket lima a pamilia iti Tamurong dagiti pamilia iti amianan nga agdappat iti adayo nga abagatan. Sumagmamano a trak a naaramat iti kalkalpas a maikaddua a gubat sangalubongan ti naglugananda
Lasong-lasong ti kamino real a pagdaliasatanda, aglinggo-linggo ti lugan. Ngem di inkankano dagiti naanus a dumadappat a pamilia.
Ni Andong ken ti pamiliana ket adda iti maika-sangapulo a trak, naulimek a mangbuybuya iti aglawlaw nga ammona a dinanton pulos makita ken masublian. Nadagsen ti barukongna. Ket no di la ngata nakaimatang ni baketna ken dagiti annakna, pinalubosannan dagiti lua a kayatna agubbog iti matana.

Nasirnaat ti aglawlaw, natalna ti angin a mangkuykuyog iti panagbiaheda. Ngem nadlaw ni Andong a nababa ti tayab dagiti tuwwato. Dina magustuan ti kayatda nga ipatigmaan.

Iti maikaddua nga aldaw ket saanen a nakipagmaymaysa ti kararagda. Naurnong ti nangisit nga ulep iti tangatang. Iti deppaar iti abagatan ket adda panagkimatna a mangipasimudaag iti dakes a panawen. Ti pul-oy ti angin ket nalabes nga ‘yindayonna dagiti bulong ti kayo. Pumigpigsa-ket-pumigpigsa.

Di makatuttutor ti dawel ta iti di nagbayag, inbuyatnan ti tudo. Ti tarakitik iti damona ket pimmigsa agingga a dinanggayan ti napigsa nga angin. Bumanesbesen ti bagyo a kasla kayatna a lappedan ti panagdaliasat dagiti dumadappat.
Saan a dinaeran dagiti tolda ken lupot a naibengbeng iti lugan ti bayakabak. Adu dagiti umaruyot, ken uray ti adda iti iking a bengbeng ket pirsayen ti tudo ken angin.

Agkarkararag ni Andong a di koma agbayag ti dawel. Kaassianna dagiti ubbing nga agkutkutimermeren iti lamminda. Uray ngamin dagiti kawesda ket nadaripespesen. Nga uray dagiti pagsukatanda ket di kinabaelan a sinalakniban ti kostal ken plastik a naibalkot ditoy.
Saanen a nagpangaddua ni Andong a nangpasardeng iti bunggoy idi maibatogda iti maysa a simbaan-Katoliko iti Rosales. Saan laeng iti danagna a panakakalambre dagiti ubbing, no di ket kasapulanda ti pagpalabasan ti oras.

Di met nangpaay ti kura paroko ti simbaan a nangiyabrasa ti tulongna. Pinastrekna dagiti dumadappat. Nagsindi ti kandila ti padi tapno aglawag iti uneg iti simbaan. Gapu ta awan ti pagsukatan, inanusanda dagiti nadaripespes a kawesda. Adda inruar ti padi ngem di immanay, sumagmamano kadagiti ubbing laeng ti naipaayan. Inpalubos pay ti padi ti panaglutoda manipud kadagiti nabasa a bagasda.

“Tata Andong, madaraskayo koma. Ti anakko, agmula-mulagat metten.” Impukkaw ni Isagani nga anak ni Valeriano. Ti tutukel a dimket iti bagina ket di ammo no ling-et wenno tudo. No mabalin koma ket guyodennan ti lakay.
Daras a simmurot ni Andong. Idi makitana ti agwalo tawen nga anak ni Isagana, maassian pay iti panagpigergerna gapu iti lammin. Idi kinarawana ti muging ken kilikilina, nakigtot ni Andong.

“Awan la’t namaga a kawesna?” Tinaliawna ni Immang nga ina a nakaubba iti ubing.

“Nabasa amin, Tata!”

“Agtrangkaso ti ubingyo. Isagani, inka mangibaga kenni Apo Padi, uray dakkelen. ‘Yabamto payen ni baket Ansang a mangngagas tapno masalbar ti biagna.” Inmandarna. Insigida met a nagtaray ni Isagani.
Nasungadan ni Andong ni Arcadio a nakadalikepkep nga umas-asideg iti ‘yanda. Nakatingig a kumitkita kenkuana.

“Daytoy ti rigatna, dika met gayam maipaayan ti salaknib iti karadkadmi, no apay nga umawis-awiska nga agpa-abagatan. Awan koma ti rigat a sagsagabaenmi. Kasano nga alawem ti biag dagiti ubing? Uray ti ubing ni Ikong ken Amboy, agkalambreda met. No adda mapasamak kadakami, sika ti mangsungbat!”

Nakigtot ni Andong iti dina namnamaen a panangbabalaw kenkuana ni Arcadio. Ammona a naikay ti darana gapu kenni Mayyang a nagkaribalanda idi, ngem dina impagarup nga uray iti tiempo a kasapulan ti panagtitinnulongda ket gundawayan ti kapitlona.
Sungbatanna koma ni Arcadio-- ngem giddato met nga umayen ni Isagani a kadduana ni baket Ansang. Insigida a dinapadap ti baket ti muging ti ubing. Inikkatna ti pagaanayna. Pinekpekkelanna ti susuop ken laslasagna. Inalana iti sakupitna ti lana a nasinglag a niog a nailaon iti bassit a botelia. Sinapsapuanna ti likod, barukong, muging ken uray ti dapan ti ubing.

“Adda kawesna a namaga!” Tinaliawna ni Isagani. Idi inyawat ti ama ti ubing ti pannakelen a bado, insigida nga insuotna. Inalana manen ti sakupitna ket nangiruar iti bulong ti gawwed. Intapkalna daytoy iti barukong ken likod ti ubing.

“Imbag la ketdin ta mangitugtugotak latta iti bulbulong.” Kinunana. “Bantayanyo a naimbag kitaek dagiti dadduma nga ubbing. Matmatay san ‘tay apoko ni Apolinario.” Timmakder, ngem sakbay a pimmanaw, nangiruar iti binilot a tabako iti sakupitna. Nagsindi.

(v)
…iti baybay:
KALPASAN ti dagi-dagi iti daga, indayun ti baybay ti simmaruno. Iti maikasangapulo nga aldaw, addan ti bunggoy iti baybay-Tsina babaen iti panagsakayda iti barko nga imbaon ti gobierno. Natalna ti panagbaniaga a kasla awan didigra a manglapped. Ti langit ket nasin-aw nga uray bassit la koma nga ulep a mangbengbeng iti natingraraw nga init ket awan. Malaksid iti napigsa a banurbor ti barko, awanen ti natured a mangburak iti talna iti aglawlaw.

Saan a kas idi maikadduada nga aldaw iti baybay. Dagiti tao ket aglalagto, kanayon a nakatan-aw iti baybay a kasla ipappapasda ti di panakalugan iti kastoy iti unos ti panagbiagda. Dagiti ubbing ket di maigawid, umariwawa ti nasinggit a bosesda ket kakaasi dagiti nagannak iti panangikankanawa tapno dida matinnag. Dagiti lallaki ket pagsasaritaanda ti pangen dagiti ikkan a masirpatanda.

Sabalin ti pasamak iti daytoy nga aldaw. Dagiti ubbing ket nakasaklotda iti inada, dagiti dadduma ket nakakukot a nakatugaw. Awan biag iti matada ken di masarmingan ti ragsak. Dagiti nataengan ket nakakaem ti bibigda a kasla nakareserba ti katay ken saoda. Agkakapsutda… ta bassit ti maipauneg. Mawawda ta bassit ti mainumen. Kasapulan ti panaginutda ta adu ti nadadael nga intugotda iti napalabas a bagyo.

Pagdandanagan ni Andong ken dagiti dadduma pay a panglakayen a dinto ket maliklikan nga uray isboda ket inumenda. Kas iti panaginomda idi naglemmengda iti kabanbantayan ti Palacapac gapu iti pananganup kadakuada dagiti soldado a Hapones.

Nakapimpiman ti ladawanda. Panawanna koman ti naliday a buya idi masiputanna ni lakay Unding a timmakder. Iniyabanna dagiti ubbing.

“Ubbing, kayatyo dumngeg iti napintas a sarita?

“Wen!!!” Nag-korus dagiti ubbing a nangaribungbong kenni Isis.

“Ania nga estoria: pakasaritaan da Angalo ken Aran, Biag ni Lam-ang, wenno ni Juan Sadut?”
Nagtitinnalliaw dagiti ubbing. Nangegdan ti makaparay-aw a Juan Sadut kabayatan iti panagdalliasatda iti daga, ken uray ti Biag ni Lam-ang ket naisaritan ni lakay Isis.

“Angalo ken Aran…” kinunada manen.

“Ala, agsaganakayo ngaruden ket rugiakon…”

Adda sarsarita idi ugma, nga agalla-allatiw iti dila, sarsarita a makapakatawa, mangparagsak iti rikna. Nadamagyon ni Angalo? Gigante dayta a baro. Nataer, naarem, nakarayo. Kadakkelna, makigtotkayo. No rukodem ti tugotna, limapulo kadapan kaatiddogna. Duapulo kadapan ramramayna, banbantay as-askawenna.
Sadino ti naggapuanna daytoy datdatlag a parsua? Tagtagipuro iti Asia, akin-abagatan a daya. Nagdaliasat idiay Korea, Japon ken Formosa. Ditoy Filipinas ti maikalima a daga a nagsardenganna. Simmanglad idiay Lima idiay Bataan, maikanem idiay Annam, maikasiam idiay Siam. Ti maikapito ken maikawalo idiay Singapore ken Borneo. Maikasangapulo idiay Burma, sa nagturong idiay Tsina.
Idi adda idiay Bataan, limmabas agkankanta nga Aran, gigante a nagpunipunan, kinapintas a balasang…

Immisem ni Andong, itana laeng mautob, a nasayaat gayam a pangliwliwa kadagiti ubbing ti sarita.

Ngem nalukag ti panagdengdengngegna idi makitana ni Danilo a putotna nga umas-asideg a kasla madandanagan.

“Tang, agsaksakit ti tian ni Annie. Aganaksan!”

(vi)
Ti baro a pakasaritaan…
SUMANGBAYKAYO! Kasla yar-arasaas dagiti dalluyon nga umag-agek iti kadaratan ti Mindanao idi dumsaagda iti barko. Dandani awan nagdumaanna iti baybay iti amianan a nagtaudanda. Ti ungto ti Pilipinas iti amianan ket kas met laeng iti ungtona iti abagatan. Binaetan laeng ti nasurok pito ribu a purpuro.

Nagtataripnong dagiti pangamaen. Tamingenda no ditoydan nga agtalinaed wenno agsapulda pay iti sabali a daga. Nainget ti tunggal singasing nga ibagada… agraman ti balakad.

Idi nalpas ket timmakderda, nagulimek dagiti amin a tao. Nagtagari ni Andong.

“Kakabsat, kas makitayo, adda napintas nga itden ti aglawlaw ken nakaparsuaan. Ammotayo nga iti igid ti baybay mangrugrugi ti sibilisassion ken panagdur-as. Nabaknang iti lames ken pagbiagan. Iti dayana ket ti kabanbantayan, ti babana ket ti lantag a napintas a matalon. Awanto ngata problema iti padanumna.” Immanges ni Andong. “Nagtutulagkami a panglakayenyo… kadagiti makakita iti napintas a gasat nga itden itoy a lugar, ta mariknayo a dina kayo baybay-an ti kabanbantayan, katanapan ken ti kabaybayan… mabalinyon ti agbati ditoy. Kadakami a nagsasarita, ni kabsat Igme iti Sinait ken sumagmamano a naggapu idiay Lapog, Banna, Badoc, Tagudin ken Balaoan ti nagkeddeng nga agbati ditoyen. Dagiti dadduma, kas koma kaniak, ket makigasanggasat pay iti narabraber a katanapan.” Impukkaw ni Andong. Pinagrikosna ti panagkitana kadagiti tao tapno paliiwen. Umaringbangawda.

Iti kaunday ti aldaw a nagkukuyogda; iti rigat ken nam-ay, ket nagi-inasidegen ti riknada. Addan singgalot ti riknada, gapuna a narigat latta met a mayadayoda iti nakapasiganen.

Idin makitana nga addan nagiinarakup, nagdidinakulap ken nagrukob iti tunggal maysa, ammonan no siasino dagiti agbati ken sumruot kenkuana.

Immasideg kenkuana ni lakay Silis, Valeriano, Mindo, Cristobal, Pasyo, Oscar ken dadduma pay a lallakay manipud iti Ilocos Norte, Ilocos Sur ken La Union. Isuda ken ti pamiliada ti makigasanggasat iti panangbirok iti sabali pay a pagdappatan. Uray isu ket keddengna koma met ditoyen ta danagenna ti panagsakit-sakit ti tian ni Annie nga asawa ni Danilo, ngem no awan mangidaulo iti sabali a grupo, ditoyda aminen. Ket no kasdiay ti mapasamak, maaripapana a narigrigat ti panagdur-asda ti sumaruno a kaputotan.

Nagpalabasda iti maysa a rabii. Nagaramidda kadagiti ulnas, pasagad ken karison tapno panngiluganan kadagiti gargaretda. Sumagmamano a ping-ey iti isek ti inalada, ken dagiti bunubon ti bukbukel kas koma ti parda, kardis, kumpitis ken dadduma pay.
Kabigatanna, nabara ti pinnakada. Di nagawidan ti panagsangit dagiti sumagmamano a babbai.

Idi makita ni Andong a nakasaganan ti amin, inrubbuatnan ti grupo iti sabali pay a panagdaliasat manipud Maitum. Iti kutit, dina ammo no pakaragsakanna ti nakitana, ta pimmaraipos da Arcadio, Asyong ken Mulong.

Naannayas ti panagdaliasat ti bunggoy. Iti sango ket dagiti inunaan dagiti panglakayen a nagimet iti buneng ken pannabas. Isuda ti mangwakwanit iti dana babaen iti panangsigpat kadagiti sanga ti kayo, panangtabas kadagiti ledda ken garami ken panangpukaw kadagiti kayo ken kawayan. Babaen itoy, di unay marigatan dagiti agbagbagkat ken mangguyguyod kadagiti pasagad, ulnas ken karison.

Iti iking ti maysa a bantay, nalabsanda ti maysa a komunidad dagiti T’boli . Tangtangken ti rupada, ngem nagmalanga dagiti dumadappat gapu iti kinapintas ken kinaraniag iti kawesda. Nakamasngaadda ti dadduma, nakatakder met dagiti dadduma a nakaiggem iti pika ken pana. Iti damona ket adda danag iti barukongda, ngem idi makitada nga agbuybuyada, nabang-aranda.

Idi makita ni Arcadio a di met mangan-ano dagiti T’boli, aginkalalainganen a nagpasango ket inngatona ti maysa nga imana sa nagsao.
“Naimbag nga aldawyo, Apo!” Imbagana. Nupay ammona a didanto met la maawatan ti imbalikasna.

Ngem naragsakanda idi makitana a timmakder ti kalakayan ket nagparang ti nakangisngisit a ngipenna iti panagisemna… sa nagsao.

“Kiamba!”

Dida naawatan ti kinuna ti lakay a T’boli, ngem nagintutung-edda lattan. Naragsakan ni Andong idi makitana nga adu ti bangabanga dagiti animales a nakasab-it iti kaykayo ken nakaparabaw iti kabatbatuan. Nangruna idi makakita iti atap a baboy, ugsa ken nuang. Kayatna sawen, dida marigatan iti panangbirok iti taraon, ken katulongan iti taltalon.

Aginnagaw ti lawag ken sipnget idi agpungpungtot a kimamakam iti unaan ni Arcadio. Inigamanna ti abagana sana ginuyod.

“Apay, awan gandatmon a mangpainana kadakami? Dagiti ubbing, napakapsuyandan!” Nagpasango sa nagbannikes. Agtedtedted ti ling-etna, agadiwara ti alsem ken anglit manipud iti bagina. Awan met ketdi naidumduma ta dandanida amin ket kastoy ti pay-odna.

Nagsardeng ni Andong, sinangona dagiti sumarsaruno kenkuana. Nagsedsed ti grupo iti panagsardengda. “Danilo, Modesto, inkayo mangkita no sadino ti mabalin a pagturogan.” Panangibaonna iti dua a putotna.

Insigida a nagtignay dagiti dua. Tinarusda ti maysa a karaskas ti karayan iti baba ti nagsardenganda nga iking ti bantay.

“Mabayag pay ngata sakbay a makitatayo ti napintas a pagdappatan, kasinsin?” Intagari ni Silis nga immasideg kenkuana.

“Ti laeng kitkitaentayo ket ‘tay lugar nga ammona a mangipaay iti nabuslon nga apit. Daytay ditayo mabisinan, kasinsin.”

Iti di nagbayag, nasungadan ni Andong ti panagsublida dagiti anakna.

“Adda nasarakanmi a gukayab, Amang. Napintas a pagpalabasan iti agpatnag.”

“Nasayaat.” Timmakder ni Andong. “Ala, patigmaananyon ti bunggoy ta agturongtayo sadiay.”

Nasarut-sarot ti bunggoy a simmurot kada Danilo ken Modesto nga agturong iti gukayab. Iti in-inut a panangatiw ti sipnget iti lawag, ditan a naggangatda iti lampara.

Ti gukayab ket nangmalanga kadagiti dumadappat. Kasla addan nagkauna a nagtalinaed ditoy kas ipaneknek dagiti alikamen ken ramit a kas koma ti banga . Adda pay dagiti naipinta iti didingna.

Kalpasan a naisarak ti tunggal pamilia ti puestoda, inummong ni Mayyang dagiti babbai tapno agluto iti taraon manipud iti bunga ti kayo ken bagas ti lanut nga inalada manipud iti nagdaliasatanda.

(vii)
NARIINGAN ni Mayyang ti manugangna a ni Annie nga agpiwpiwis iti panangap-aprosna iti tianna iti dayta a bigat.

“Danilo, inka ‘yaban ni Amangmo.” Matartaranta a panangibaon ti baket iti anakna. Arintayen met a nagsawar ni Danilo. Nasarakanna a nakaiggem iti lata a baso a naglaon ti kape a makipatpatang kadagiti padana a lallakay ni Andong.

“Amang, ni Annie, agpasngayen!”

“Asus, ala. Inka saraken ni baket Ansang ta umayna kitaen ni baketmo.” Panangibaonna met iti di pay nakainana nga anakna. Insigida a nagturong ni Andong iti ‘yan ni Annie.

Nadatnganna ni Annie nga uray la makalua iti rigatna kabayatan nga ap-aprosanna ti tianna. Imbag ta di nabayagan ni Danilo a nangbirok ken baket Ansang.

Insigida a sinapo ti baket ti tian ni Annie.

“Agpaspasikalen!” Kinitana ni Mayyang.

“Ania ti aramidentayo,” mariribukan nga indamag ni Mayyang. “Paganakentayo koma pay ni Annie sakbay nga agrubbuattayo.”

Mariribukan met ni Andong. No kas pangarigan agpasngay, kabaelannanto ngatan ti magna? Rimmuar iti gukayab tapno agpapanunot koma ngem nasungadanna dagiti kadduana a nakasaganan nga agdaliasat.

“Nakasaganakamin, lakay Andong!” Inpukkaw ti taga-Bangar.

“Agpaspasikal ngamin ti manugangko.” Insungbatna bareng maawatanda ti sasaadenna.

“Dayta ket ti kunkunak! Sikayo ti mangtaktak iti panagna. Kasla kayo kalkalaingan a mangidaulo iti sabali a bunggoy. Dikayo pay la ngamin nagbati idiay baybay.” Kellaat nga imbalikas ni lakay Arcadio. Adda gayam iti likudanna.
Nakigtot ni Andong ngem dina impadlaw.

“Ala, saan nga isu ti mangtaktak. Agsaganakayon.” Kinunana ket pinanawanna ni Arcadio a bangbangir ti isemna.

“Agsaganakayon!” Inmandarna iti pamiliana.

“Kasano ni Annie, dandani agpasngayen.”

“Danilo, ibagam kadagiti kabagis ken kayongmo ta mangreppet iti kawayan. Idagi-dagitayon ni Annie. No aganak iti dalan, inkapilitan nga ipasardengko.”

Nupay agkedked, sinurot ni Danilo ti mandar ti amana, insigida a naggaraw ni Danilo. Apaman a naisagana ti amin, nagrubbuat ti bunggoy iti panagdaliasat iti daytoy nga aldaw a mangsarak iti napintas a pagdappatan.

Labes tengnga-aldaw, apagbabada iti turod idi inngato ni Andong ti kanawan nga imana. Nagsardeng ti bunggoy ket nagu-urnongda manen.

“Apay?” Insaludsod ni lakay Silis.

“Ania makunayo iti tanap iti sanguanantayo.” Intudona ti sanguananda.
Impalawlaw ni lakay Silis ti matana iti nalawa a tanap nga adda iti sanguanan. No mawaknit dagiti kawayan nga adda iti lantag; dagiti ledda ken garami iti waig. Nabuslon ti danum iti waig a kasla mangibagbaga iti nalabon a grasia nga ipaayna. Ti lantag ket inarkusan ti dua a pandek a bantay iti agsumbangirna a sinamek dagiti kaykayo. Iti adayo a daya ket umasul ti magaw-at ti mata a pantok.

“Nasayaat a matalon!” Kinuna ni Silis, sana tinaliaw dagiti a kadduada a lallakay.
“Kakabsat, daytoyen ti kari a daga a naisangrat kadatayo!” Impukkaw ni Andong.
Manipud iti likod ket nagdardaras a nagpasango ni Arcadio.

“Apay a ditoy?” Inyingarna.

“Apay a saan a ditoy?” Insublina kenni Arcadio.

“Ti namnamaenmi ket nadalus ken nalabon a taltalon. Awan rigatna a sukayentayo pay. Adda pagnaedanen.”

“Ti daga a naikari ket masapul a pagling-etantayo. Pabaknangen babaen iti pigsa. Datonantayo iti ling-et tapno naim-imnas ti ipaayna a grasia.” Sana tinapik ti abaga ni lakay Arcadio. “Ngem kas pangarigan, diyo kapkapnekan daytoy a daga, karbenganyo ti mangsapul iti sabali.” Ket pinanawannan ni Arcadio tapno kitaen ti pamiliana.

Naipasabet kenkuana ti maysa a nasam-it nga isem ni Mayyang; ken ti panaglagto-lagto ni Danilo iti ragsakna.

“Naganaken ni Annie, Amang. Lalaki!”

(viii)
Ti baro a komunidad

NAIPATAKDER ti pagtaengan ti tunggal pamilia. Tunggal maysa ket nakipagtagnawa tapno dardaras. Iti bakras ti turod ti nangibangonan ni Andong ti balayna. Kaarrubana dagiti naasawaan nga annakna. Nabangon babaen iti kayo kas adigi, bolo ken kawayan kas diding, ken pan-aw kas atep. Agarup uppat a kuadrado ti tunggal maysa. Addan iti akinbalay no kayatna a padakkelen.

Simmaruno ti panangsukayda iti daga tapno agbalin a taltalon. Iti uneg iti makabulan: tabas-raat-pukan ken panangsukay iti nalawa a lantag. Tunggal maysa ket adda teggedna ken ling-et tapno dardaras ti panakasukay iti talonda. Malaksid kada Arcadio, Asyong ken Mulong a nagbuybuyada laeng.

“Apay ketdin nga innak agkali iti daga, parparigatek la ti bagik. Mangallilaw ketdi ni Andong. Agallukoy nga agdappat, awan met gayam ti paggianan ken pagtalunan.” Kinuna ni Arcadio, nga insigida a tung-edan ti dua a paspasurotna.

Ngem tapno awan ti supiat, binaybay-an lattan da Andong ken dagiti kakadduana. Didan pinilpilit a makipasetda pay.
Ti tagtagiuray a bendision a tudo iti daga iti Kiamba ket nakaragsakanda unay. Insigida a nangiwarasiwisda ti bunubon a ballatinnaw ken isek iti inumada a bantay ken linubnakda a lantag.

Awan bagi ti maysa; sangsangkamaysada.

Ti panaguray iti nasurok uppat a bulan a panagapit ket di unay makatuok kadagiti naanus a parsua. Naragsakan ti amin nangruna idi makitada iti umuna a grasia ti bannogda. Babai ken lalaki, baket ken lakay, baro ken balasang ket adda paset ti trabaho. Naggapas, nagibaot, nagbunag…

Ti naaramid a kamarin ket napusek iti apit nga irik.

“Kakabsat, ditayo napaay iti umuna nga apit a kinalikagumantayo. Nasayaat kadi no mangisayangkattayo iti panagyaman iti nabuslon a grasia?” Kinuna ni Andong. Inpalawlawna ti panagkitana kadagiti kadaraanna.
Nagi-iriag dagiti tao iti yaanomongda.

“Awisentayo dagiti kadaraantayo a nagbati idiay Maitum tapno makipagmaymaysada iti isayangkatayo a panagyaman.” Intag-ay ni lakay Silis ti imana.

“Nagsayaat dayta a kapanunotan.” Kinuna ni Andong. “Ibaonko da Ambrosio ken Gabriel a mangawis kadakuada.”

(ix)

Ti Umuna a Rambak
ADDA nagpukan ti kawayan ken kayo a kasapulan iti maaramid a salunan a panangisayangkatan ti parambak. Ti dadduma ket nagpag-ot ti pan-aw ken nagala ti palakpak. Dagiti babbaro ket naganup ti ugsa, alingo ken dadakkel a billit. Nagala met iti bagas ti daga, bunga ti kaykayo, ken sabsabong dagiti babbalasang.
Insigida a narugian ti panakabangon iti salunan ken paraangan ti pagrambakan. Nangibangonda iti maysa a torre a naaramid iti kawayan. Malagip ni Andong ti maysa a sarita kenkuana daydi amana: nga iti panakaisayangkat iti feria expocision iti ilida, naibangon ti maysa a torre a kawayan.

Nagaget ken mariribukan ti tunggal maysa iti panangisagana iti naindaklan a panagyaman. Dagiti babbaket ket nagluto ti kankanen a patupat, sinuman, bibingka, ken imbagkal. Dagiti lallaki ket nagaramid iti binubodan ken tapuy.

Iti kaaldawan ti naindaklan a rambak ket inasmanganda iti kapintasan a kawesda. Inruarda dagiti kupkupikopanda a kimono, barong, saya, sarong, salpakaya, iyang, wanes, balisungsong ken dadduma pay.

Iti binangonda a kapilia manipud iti kawayan ken kayo, naisayangkatda iti misa babaen kenni Mindo a maysa a padi ti Aglipayano. Ti padi met laeng ti nangidaulo ti kararag tapno ad-adda a rumang-ayda.

“Apomi, ad’toy dagiti annakmo a naggapu iti adayo nga amianan. Agyamankami Kenka. No ditoy ti nakaikarianmi, inkam’ dawaten ti nabuslon a grasia ken agtultuloy a pannarabaymo. Ad’toy a mangisayangkatkam’ ti panagyaman Kenka iti panangtarabaymo iti panangitundam kadakam’ ditoy. Dawatenmi koma, a dinakam’ isango iti pagrigatan no di ket itungpalnakam’ koma iti salinongmo. Kalikagummi ti nabuslon a bunga iti daga ken banbantay ken grasia manipud iti karayan. Addakami ita ditoy gangganaet a daga nga agbalinton a pagtaenganmi, kakuyogmi ti iliw kadagiti kabagian a nagbati idiay amianan. Ngem sapay koma ta sika ti mangliwliwa kadakuada ken kadakami. Pakawanem ti amin a basol, nagkurangan ken naglabesan. Kukuam amin a dayaw, Apo. Daytoy ti kararagmi ket sapay koma ta dimmanon dita sadiam. Dawatmi daytoy iti nagan ni Jesu-Kristo nga Apomi. Amen! Iti nagan ti Ama, ti Anak ken Espiritu Santo, Amen!”

“AMEN!!!”

Insigida a narugian ti ragragsak. Naglalagto dagiti ubbing, nagkakatawa dagiti nataengan. Nagu-ummong dagiti babbaro ken babbalasang. Nagsasango dagiti lallakay ken nagisagana met dagiti babbai. Naragsak ti tunggal maysa.
Malaksid iti tallo a parsua!

Agpalpapaliiw. Umap-apal. Awan ngamin pasetda iti panangbangkag, panagtalon, panagapit ken uray panagluto. Nagtugtugaw-- nagbuybuyada laeng idi. Ita, nakamasngaadda a kasla pimpiman: da Arcadio, Mulong ken Asyong.

Naikalikagum ti panagpasango ni lakay Oscar ken ni Lita nga agpada a nalaing a kumakansion. Ket iti umuna a gundaway, timmayab iti tangatang ti nagkaykaysa nga ayug ti gitara, bandoria, baho ken ukelele, agraman ti naganggay a timek da Oscar ken Lita a pagpannakkel ti amianan.

O, naraniag a bulan, un-unnoyko’t indengam
Dayta nas’lag a silawmo, dimo kad’ ipaidam
O naraniag a bulan, sangsangitko…

Timmakder ni lakay Andong, inallopna ni baketna a Mayyang ket nagbalseda iti nalawa a salunan. Simmurot ni lakay Pasyo ken ni baketna Ansang, ni Silis ken ni baket Ansing, ni lakay Apolinario ken Maring… ken isu aminen a kasado a lallaki. Nalpasen ti kansion ngem agsipud ta makitada a mayat ti panangpatapokda iti salunan, intuloyda iti sabali a kanta.

Ta nagsaway a pintasmo, awan umasping
No maraniagan ‘ta lumabbaga a pingping
A nakaitampukan ‘ta kallidmo a kasla bituin…

Tunggal maysa ket adda isem iti bibigda. Kasla itada laeng nananam ti imnas ti panagbiag iti panaggianda iti Kiamba. Kadagiti napalabas nga aldaw ngamin: panangbangkag, panaglupak, panaguma, panagtalon, ken panagbunubon ti kangrunaan a nakakumikomanda.

“Kakabsat, adda naisangsangayan nga iparang kadatayo ni lakay Unding…” panangipukkaw ni lakay Andong. “Denggentayo ti panakaisurat iti law-ang ti pakasaritaantayo nga Ilocano a nagdappat ditoy adayo nga abagatan. Ti panagdaliasat… ti panagdappat. Iti maminsan pay, intayo biagen iti panunottayo babaen iti panagdallot ti mannaniwtayo… ni lakay Unding!”

Iti itatakder ni Unding, timmalna ti aglawlaw, nga uray dagiti ranetnet ti kawayan, sagawisiw dagiti bulong ti kayo ken ti pul-oy ti angin ket nagparbengda iti panagdallengna. Uray isuda, kayatda a mangeg ti naisangsangayan a pakasaritaan.

Idi rugianna ti dallot, maiyarig man iti nagdanggay a kanta ti billit ken karasakas ti danum iti karayan a sumuksok iti kabanbantayan ti timekna. Sumarot iti angin a mangsagid iti puso ken manglibeg iti mata.

Ay, dallot, dalidallang, duminidinallot, duminididallang. Adtoy ti pakasaritaan dagiti Ilocano iti amianan, a nangsarak iti ragsak ditoy adayo nga abagatan. Kaddua dagiti pangamaan ken panglakayen ni saluyot, a nangbangon ti pagsanggiran ken pagtamdagan.
Ay wen, maisurat koma ti rigat a sinagabami a nagdappat, ngem lipatenmin dagiti saem ken leddaang. Ket wen, mailanad met ti ragsak a pinasangbay ‘toy gangganaet a daga. Ti panagdappat a nagsagabaan iti adu a tuok ken rigat, ta adu ti mayat a manglapped iti inda panagbaniaga. Awan ti mainum, awan ti makan; dagiti ubbing ti makalambre iti lammin….

Kabayatan iti panagdallot ni Unding, nadlaw ni Andong da Arcadio a kasla mabainda a makipaset iti parambak. Inasitganna tapno alukoyen a makipagmaymaysa, ta kenkuana, awanen ti napalabas a nagigiddiatan.

“Ala, umaykayo makirambak. Agragsaktayo.” Tinapikna ti abaga ni Arcadio.
Idi nalpas ti dalleng ni lakay Unding, naipukkaw ti panangsangoda iti sagana a naiparabaw iti inaramidda a lamisaan a kawayan. Immaribungbong dagiti tao. Tunggal maysa ket nagimet iti bulong ti saba wenno puted ti siitan a kawayan a pagikargaanda ti kanenda.
Di nagpaudi da lakay Arcadio, kinargaanda ti latokda a kawayan, inalada ti maysa a bukel ti sungayan, agraman ti luppo ti ugsa. Dinardaras ni Arcadio ti nangisakmol… nangisakmol manen, ket pinagsasarunona ti nangisubo. Dina naalluadan… naltukan! Insigida a rinikos ni Asyong ket inikkanna ti siit ti suangayan ti tuktokna. Ngem, madi latta, kinasapulanna ti danum.

Nakita daytoy ni lakay Valeriano a nalaing nga agangaw.

“Kasta ngamin ti maganab ti aglamut iti dina nagbannugan.” Ket nagkatawa a kasla awan aniaman ti kinunana.
Ngem nabainanen ni Arcadio, nga ultimo ti pisukol ti inapuy nga adda iti bibigna ket dinan matilmonen.

(x)
Malipatak kadi ti agsida ti Saluyot? Sungbatak met laeng… Saan! Gapu ta agbirok latta ti dilak iti nagalis a nateng nga addaan iti naisangsangayan nga imasna. Siak ti maikatlon a henerasion dagiti Ilocano idiay Mindanao, ngem kayatko man a kunaen daytoy: a diak pulos nayadayo kadakayo, patpatgek a kabagiak, nupay itaak la makaaddak ditoy amianan.

Kas mangeganyo, saan a sao dagiti T’boli, wenno Bisaya, wenno Tagalog ken Moro ti dilak… saan a gangganaet. Ti panagsaritak ket iluko… ta di inyadayo ti kapuonanmi ti amianan iti abagatan. Rinangtayannatayo ti bulan. Ti ipapanaw ket saan a pananglipat… mabalin a kunaen a panagdur-as.

Agyamanak unay iti panangawisyo kaniak kas maysa a naisangsangayan a bisita iti daytoy a fiesta ti Tamurong. Ngem saannak a nagsubli ditoy kas maysa a bisita, addaak ditoy kas maysa nga anak ti daytoy a daga. Iti aramid, panunot ken dila… kayatko nga ibaga: Ilocanoak. A kas inpasagepsep ni Apongko a Danilo.”
G I B U S N A