pakasaritaan ti biag...

Iti rabii ket makapakutimermer nga angin nga agampayag iti nawaya a rabaw ti kabaybayan, ngem iti aldaw ti kuminit a pudot ti init.

Iti aglawlaw, baybay laeng ti makitkita... uray sangkatipping la koma a daga ket kasla imposible a masarakan. Iti tangatang, nangruna iti rabii, ti makasalibukag rikna a panagandap dagiti bituen.

Ngem mabisinda, ken mawawda. Ket manipud nabalintuag ti bilog a naglugananda, nakakapetda lattan iti pataw ti payaw a nagpaklebanda... mangnamnama, nga iti ania man nga oras, adda mangisalakan kadakuada.

Makapaturog koma dagiti darakkel a dalluyon a mangin-indayon, wenno musika koma ti angin a mangkomkompaniar nga angin... ngem kasla met batibat ti tunggal idateng.

Maysa a 1.5 a Pepsi ti in-inutenda, nga inumen, tapno iti kasta, bumayag ti panagserbina kadakuada.

Dagiti mangngalap: Rodel Lapena, 27 anios; Roy Rapada, 32 anios; ken Antonio Tadena, Jr. 42 anios, agpapada nga agnanaed iti barangay San Roque, Santiago, Ilocos Sur.

Ti tallo nga aldaw ken dua a rabii a panagkatang-katangda iti tengnga ti kabaybayan, nasurok 10 nautical miles manipud iti takdang iti daya ket kasla agnanayon.

Pimmanawda idi Enero 19, 2012... iti bigat ti sabado, adda da pay laeng ditoy. Ngem pulos a di pay laeng nagkulpa ti namnamada a maisalakanda

Iti panakipatpatang kadagiti assawada a da Jenny Lapena, Remaly Rapada ken Lorna Tadena, agraman ti tatang ni Rodel a ni Rodolfo, agarup alas singko iti parbangon idi Enero 19 nagturong dagitoy iti kabaybayan tapno agkalap.

Ngem iti dayta nga aldaw, Enero 21... dua a mangngalap manipud Dili, Santa Cruz, Ilocos Sur, ti nakasarak kadakuada. Ket nagbiag ti apoy iti pusoda.

Makaawiddan.

Nagluganda iti bilog dagiti manangisalakan a mangngalap, ginuyodda pay ti bilogda a nabalintuag.

Iti interview ti DZTP Radio Tirad Pass kadagiti mangngalap, dinakamatda a gapu iti napigsa nga angin ken darakkel a dalluyon iti tengnga ti taaw ti nakaigapuan iti panakabalintuag ti bilogda.

Gapu iti dayta, nakitada ti maysa a payao, ket ditadan a kimpet ken nagpalipas ti aldaw ken rabii.

Agarup alas onse iti aldaw idi Enero 21 idi naisangpet dagiti mangalap a sinarabu ti pamiliada ken ginasut a kabarangayan nga adda iti igid ti baybay.

Ti dayta a panagawidda, nagtibnok ti ragsak ken sangit, manipud iti asawada, ama ken ina, kakabsat ken kabarangayan a nagtitipon iti igid ti baybay tapno mangsabet iti panagsublida. (Danny Antalan)

BY: Lam-ang Diwa

“My Youthful

Dreams of Aspirations and Expectations”

The Paramount Question

This is a historic site and a very notable place, a geographical and a strategic passage link, where gallant victories in its legendary past were won; and today, this is still a very adequate site, a very capable locale and a geological place of gainful pursuits with which in its future holds the promising victories just waiting to be won!

When I was growing up as a young boy in this quiet and humble little barrio (now called Barangay) of Banaoang, Santa, Ilocos Sur, and in a beautiful tropical country, the Philippines, I had a youthful vision that one day this place will be a place of prominence and a place that will be renowned commonly all its own. It is in a peaceful little setting eagerly in the offing and readily poised to awake from its unshaken and of an arcane slumber but, always on alert and attentively prepared to unleash its hidden golden grandeur sleepily nestled at the foot of the northwestern side of the Cordillera Mountains in Northern Luzon enhanced by the strategic South China Sea from the west. It is forested with generous edible means and graced by an unappreciated gem of a river springing eternal waters. This faint but remarkable venue of a setting was in part a favorite occasional residence frequented by many wild life friends and those were regular casual competitors of mine during my early growing years in picking many favorite, delicious and nutritious daily childhood munchies of home.

During my last visit to this adorable and gorgeous little place of my former abode, along with my wife, a son and a granddaughter, I had very mixed emotions. I am very proud of my birthplace, though, especially to my foreign and initial visitors, who were surprisingly amazed upon the beauty and the equanimity this remarkable place keeps. The Garretta was kept unchanged still standing guard at the same corner as if it was mutely waiting for our impromptu arrival. Back in the day, this skeletal bamboo hut was a very popular gathering place. It was a center of many local activities, and now, it appeared only to have had endured squarely the same like the place caught keenly and aimlessly suspended in time. A basketball court was just added next to it. The large stately stout mango tree still heralding its husky and aerial reign bowing its fruited limbs with a singular branch seemingly to offer and temptingly to allure, once again, a sumptuous pasarabo, a simple token and known expression of a local traditional warm welcoming, particularly to itinerant visitors, and it remained sheltering the Garretta along the narrow bit-ang leading to the old house. But, that enticing stimulation instantaneously recaptured in my mind a sharp image of Lakay Angkuan, our late kaarruba, meanly gesturing his spoof of miserliness to bringing about my daringly dauntless and stubbornly approach against his popular antipathy then, as I came to remember too well.

The old house standing in solemn solitude appeared with empty longings but atoned a feeling of a warm embrace in me as its glorious and spirited vibrancy were bluntly restrained by the lacking of its once vivacious originality and much needed upkeep and as if it was eagerly waiting for us from just a short distance away. Ah, my favorite hiding spot during our childhood’s neighborly game of hide and seek was there, very much well intact. The good old Sunggos, my former burly competitors from those Longboy, Allagat, Kamantiris, Marsaba, Malapunti, Sarguelas, Mansanita and many other tropical fruit trees were in deep silence. The distant crowing of the Abuyos were noticeably muted. The tender calling of the Pugo, often heard here at the dawning’s of a new day before season of rain arrives to announcing to claim their occasional seasonal habitat were missing, too. These aloof but lovely memories came evidently alive in my head throughout the two short days of soaking fondness with my birthplace; and all of which, I had exceedingly missed and with them, I have always been quietly and tenderly treasuring within the bosom and at the depth of my yearning heart in all these years.

Were these impressions emblematic? Or were they just a plain irony to my youthful vision? Oh, my place, perhaps, was merely keeping her calmly and locally embellished being encapsulated in a time just as if she was exactly as I left my beloved hometown for so long now many moons ago! A number of questions came rushing upon my agile mind all at once, and again, as they were always coming back from time to time to gnawingly and merely bantering my naïve and yet, a juvenile innocence like early on.

“Why are other places better off than my place of origin? Why are other certain countries ever so good in manufacturing airplanes and others are excelling well in shipbuilding? Peoples of other countries, too, are flourishing in some types of recognized and gainful pursuits!”

But my place as I saw her on this short visit, she appeared in my longing eyes keeping only herself almost unchanged being obliviously insensitive tempered with pure and apt reluctance!

Some years ago, Banaoang Elementary School was able to have offered accomplished enlightenments to answer these youthful and depth-defying questions. But then again, it was definitively not very much reassuring to my innocence and budding young mind. I gained better insights from my further schooling in Manila, I thought. On the other hand, these questions evolved into much bolder and became more be-humbling wanderings, which altogether disappointing my unwavering demeanor. They were chiefly left unanswered only to teasingly mocking with many and very unsatisfactory suggestions. To many of an absolute observer in some scores now, and today this is neither a cloak of an easily escapable truth nor it is a kindly illusive surprise! Statistics may demonstrate thriving facts mending a glimmering cowed realty. And altogether: “Why is the Philippines considered a third world country?” This is the very baffling and the more impudent obstacle that mystified and hindered my youthful predictions and aspirations!

But, may I offer a good and a simple answer to this strikingly provoking question: ‘What gives my country, the Philippines, in order to develop and to dig herself out from a very mortifying recognition being a “third world” country?’

Do you care?” You would dare asked me. “Yes sir, I really do!”

An Observation

Believing humbly that the very answer is confined simply within the ‘character’ nurtured with a genuine honesty; enveloped within the ‘ambition’ fruited in a relentless pursuit to commitment; sheathed upon the ‘attitude’ poised in heartening reverence of tender devotion; and fulfilled only by the ‘perseverance’ of a chaste integrity of the people solely from this country; that, in the order to change and to freely let loose my homeland to get her unshackled from the breach!

Following suit to this unassuming hypothesis, an ideal, please allow me to go back to my place of origin, Banaoang, Santa, Ilocos Sur, Philippines, a lowly and calmly but, indeed, a lively and beautiful place that I love. It has its own Natural Resources, a gem of a river continuously flowing body of water fed by some 178 kilometers of green and lush valley of long winding breadth of the Cordillera Mountains, uncontrolled and streaming incessantly all year round. This undeveloped river is the “diamond in the rough” being left unexploited with its hidden golden treasures to shimmer into progress giving warrant to the ultimately undisputable promise of a New Life of prosperity and modernity not only to the Municipality of Santa, Municipality of Bantay, Municipality of Caoayan and City of Vigan but also for the entire region.

The Abra River await as the very key to a fresh dawning of a New Life, a jewel ready to be polished but just idly waiting to get unearthed. It has an uncanny personality all of its own, nonetheless. It   consistently and spitefully devastated its surrounding communities, the insensitive and yet the immovable tyrant indomitable without repel, since the beginning of time. This heedless river had assiduously eaten away and attentively eroded precious arable lands of modest Municipality of Santa and those other passive neighboring communities hugging its banks. Its ferocious perennial flooding has been denuding intently and very impolitely, however scarce of a fertile agricultural land left as an unacceptable and supposedly a very indisputable quotient of erosions resulted from the unbarred violent process of division Mother Nature bestowed upon these places and in all these years. But, Abra River remains as it has always been as a valuable and a viable resource not only for the Barangay of Banaoang but also to all other communities in the region. It is supplying in abundance to all of the inhabitants an important food sources such as Udang, Ipon, Purong, Tartarac, Bunog, Bakkaway, Igat, Kappi, Usoos, Pasga, Ampo, Lagdaw, Ikuran and many more but not of this valuable Water itself. This same very water is, still yet, to be considered significantly precious for the region. Why is it then that until now, it seems to appear, that this, the Abra River, is deliberately set aside and condoned with neglectful tolerance in spite its present reversible and controllable destructive attributes as modern technology may come to assist? It is gaining no attentions, without any justifiable suture credits, seen without any value and very much disregarded due to disrespect being left alone to simply destroy. And, WHY?

On the other hand, this natural continuous flowing body of water holds in it with no secret the most “divergent, promising vein of a New Life” for the region. Moreover, it shall bequeath fresh new breathe of sustenance stimulating economic stability and enriching vigorous modernity and that can pervade flourishing industries very favorable for this entire region, although, it may be entailing environmental issues. But such considerations given with sensitive and careful concern, they will be worth the investments of arduous labors and needed appropriations to reaping its untapped grandeur of enlistments for the undeniable progressive life sustaining promise. Besides, these developments shall have to be considered as the prognosticative deployments of the region’s promenaded future.

Aqueducts can be crafted, a needed arterial flow of life in the region similar to those of the Incas’ and of the Roman’s to supply with precious water to nourish the surrounding agricultural lands as well as to becoming as an ever-abundant water table for the area. Such incessant body of water as in the likes of the Arno River, the Blue Danube, the Mississippi River, the Nile River, the Rhine River, the Sacramento River, the Thames, the Yangtze and Yellow Rivers and the famous Neva River, all of which came to contribute to uplift and definitely validated the full developments of their surrounding areas and that promoted revitalizing assessments to making their nation’s Industrialization, the very obligatory fulfillment of their strides.

Similarly, identical trend shall innately ensue; an immeasurable boost (here) with the anticipated and to ascertain numerous armaments of the essential industries like agriculture, fishing, manufacturing, tourism and various modern cultures for the region. As this countryside develops, it will prosper into a region of progressive economic stability and of industrialized territory perpetuating a new modern way of life not only in this quiet and gentle humble little Barangay Banaoang but, also, into the entire region. And soon, this untapped little place may even become an integral part of a renewed borough; perhaps, this region could become the next influential cultural center of another lucrative place posturing as the Northern Capital City of the Philippines, an acknowledgment outwardly bestowed recognition during the lengthy Spanish colonization of this country. At the moment, this place is a place still seemingly sleepy corner of an abode trying to propel itself into detection and adoration, yet, aimlessly longing for the essential endowment of a new and much needed developments.

As it is now evident, Gabo International Airport is presently a Domestic and International gateway to the region. Nearby, the historic Port Salomague could develop as a new vital waterway, too, so shall it serve as a future modern seaport to assist with added domestic and international entrances to the region and as great windows of opportunities serving our Motherland to be more exquisitely exposed to instantaneous world’s exposure to commerce and to gain global appreciation, the very crucial qualities effacing it clear all major swallowing barriers to bearing open of this lovely and capable country unto the New Millennium’s highway of industrialization.

This is My Motherland!

As one may be able to envision it now, this is my beloved Motherland, a “third world” country no more! The exemplified likeness of a modern Philippines with full developments minifying good things to be had as One passionately wishing for all those expectations and aspirations and who is a petty but diligent Dreamer, who grew up from this quiet and peaceful little sleepy corner, the Barangay of Banaoang; this wishful aspirant, who unselfishly yearn for the convincingly realistic portrait of an affectionately proud and serenely comfortable place called Home - the place enrapturing a glimpse of a new beginning and a contextual modern domicile; the one Worshiper piteously helpless but, a hopeful Dreamer, who had been thirsting for the trance.

Behold to the Philippines reclassified, a lovely and a glamorously modern country, a pleasingly and indulgingly but a true commonplace; a place that is comfortable, compatible and comparable with any of those modern developed places and countries around the world but, my Beloved, the more beautiful Motherland, and not a “third world” country nevermore!

With these developments in their full blossoms, the illustrious ambiance of Industrialization with the enlightening glamour of modernity thereby a lovely and a peaceful place lavishly enjoyed now and ever by all!

To testament this modern industrialized Philippines:                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              

“At last!” I say from yonder, “anyone now can see the elderly gentleman contently sitting lazily and neglectfully on his sturdy Rattan rocking chair, a loving wife bought for his 65^th birthday; now securely perched at a back patio with an open meadow laced with a scenery that displays a vivid panorama of seemingly Monet’s signature work; a very peaceful place, indeed, hidden behind a rustic Spanish colonial mansion overlooking from atop a gently sloping down hill of green lined wavy patches of neatly combed looking vineyards along with squared-flat fields of rustling orchards gallantly gaudy; all in all, compliments of an open and wide expanse cunningly sheltered by a sturdy winding levee tracing the banks of the Abra River; and the silver haired man, who is enjoyably sipping a freshly chilled locally made ‘Krema ti Basi’ - this year’s award winning gourmet wine from this portentous valley; where nearby, he is glancing in awe an expansive young lad fishing and enjoying a favorite pastime in this dell and it is renowned by many.”

This envisioned peaceful scenery is a typical landscape soothingly maintained by the old and its colonial heritage; flaunting its enviable grandeur yet, modern; and today, she is a Maiden of a Country of a beautiful dream in everyday setting of home naturally and gracefully tainted with a soft silky sky of light crimson-orange background that glimmers from its westerly horizons one beautiful sunset on a Saturday late afternoon.

This is the Dream to initiating the onset of a youthful dream.

Divergence I: The Levee

To arrest the inveterate conquering power of the Abra River, a ‘tyrant’ body of water and to subdue its inconsiderate strength alleviating the endless devastation caused by its perennial flooding with a levee constructed along its banks shall calm and tame this river ultimately eradicating further erosions of the present valuable sparingly remaining menial assets of an agricultural land.

This levee will aid and serve to supply a very important and plentiful commodity that can be provided to all revitalizing industries throughout the region as the levee readily and efficiently control this martinet river. Completion of this levee offers and ensures productive activities, too, with replenishing the denuded portions of arable and fertile lands to scale a full reclamation of plentiful agricultural resource that was once lost. Hundreds of hectares in agricultural lands could be the partial enlistments on this project with merely about 20 kilometers of built levee along the lower banks of the Abra River. Moreover, water as good management shall guarantee a constant natural reserve unremittingly warranted by this river and restraining control so should it proliferate into “where water flows, food grows”.

 Endless opportunities shall come to a toady to grovel as it is expected. Consequently, agriculture will be ominous as a dependable “working and dependable mechanism” towards economic progress and stability with this Levee’s technology has had to offer. Food supplies in various commodities shall be up to the picking. For example: Vegetables of all kinds will be numerous as orchards of Citrus, Kape, Avocado, Atis, Sua, Kaimito, Santol, Allagat, Karot, Longboy, Bay-yabas, Kasoy, Mangga, Chico, Chessa, just a few, can be copious to grow. More importantly, Grapes can advance as the local Wine Industry as it is presently cultivated but minimally harvested. With the implementation of a proven modern scientific technological process utilized by developed countries, it could be the Signature industry from the region. Fish farming, Poultry, Pig rising can boom, as well. These are just typical handful industries of good things looming. Ah, not a chance to encasing into its ownership of stupor, Abra River is a natural habitat, a superb environment to support many fresh water fish - endemic or otherwise. With active supervision and proper restriction, it can readily sustain various economic activities obviously saturating the region as this levee wait!

Divergence II: The Hydroelectric Dam

Banaoang Hydroelectric Plant built just upstream from the old Quirino Bridge can be the new and the magical resource this entire region is silently yearning and quietly waiting for. Equipped with hydroelectric power, it readily can implement ample electricity to energize every household and all industries’ needs in the whole Ilocos Region that which will constantly rely upon and persistently dependent onto this newfound electrical energy as a new and dependable resource, the very key pitch to a modern civilization for this northern region. Wind and solar energies are other resources of renewable energy, however, outstanding here as well. But, the stronger improvement to the much-needed electrical power energy can initially be supplied and positively be ascertained by this new Banaoang Hydroelectric Plant, to invigorating the character, to inspiring the ambition, to enlivening the attitude, to energizing the perseverance and to caressing the devotion of its people. In them, it shall envelope the region’s veneration to proudly wave the mobilizing enthusiasm and to symbolizing the pride of local inhabitants, who shall ultimately be thrusting this entire region onto the realm of progress and modernity echoing only behind the local, the municipal, the provincial and the national governments’ functions and obligations; that, which for its populations is due and dedicated to all citizens, whom they primarily and purposely to serve.

Divergence III: The Reservoir

This Dam will form the Lake Gin-awa, a future resourceful lake and can become an infinite source of water supply confirming Agnanayon Reservoir, a huge dependable fresh water pool and a requirement to the task. A Water District controlling and maintaining this resource shall contribute to the good and beefy foundation of local steady income. Water Sports, too and other Aqua recreational leisure’s enables local municipalities’ extra trusty income. This kind of available resource will enable Sewer System on every building and establishments with a Centralized or Septic System, another local consistent income, an industry in itself. Water Filtration and Treatment Systems shall provide to its populations superfluous fresh clean drinking water percolating healthy environment. Reliable and plentiful, it permeates conveniences and attentiveness readily fulfilling all water needs to every household and all sprouting industries alike. Available running water in every home and tenements regularly and dependably accessible for domestic and industrial use had summoned great wonders for well-developed regions outside this idle but capable virtues countryside.

But today, these are just kept merely concealed and only obscured by the lack of consideration and detection with which if submitting these to the use of Need and Necessity purported, too, by the utility of Understanding and Aim can just avert and to crystallizing the illusions. Thus, these types of industrial technologies shall inch this virgin of a nation to three-knots-full into the “whole nine yards” upward closer to the ostensible, formidable yet, seriously attainable, acutely promising advantages to modernization.

Divergence IV: The Local Contribution

History reveals that Abra River supplied, in abundance, various varieties of fishes as a good and consistent food resources to the region.   Remembering a bit of my late mother, who had spoken a great deal in my early days from this abode as a young lad, about groups of fishes such as Ludong, Bulan-bulan and Ikuran. They were plentiful in these waters as they were substantially supporting a prolific livelihood for many families in the region at one time or another. These species may be scarce today, if not gone.  Arrimbukeng, an exotic and a delicacy of a crustacean endemic to the area is dreadfully dwindling but can be propagated and can be farmed successfully for trusty economy similar to the Bangus and other tolerable and productive species. Fishes of all kinds endemic or not, but compatible to this local environment can be re-introduced and can populate these tributaries through transplantation, rehabilitation and propagation as advance fish farming technology is dependably nurturing and supporting fishing industries around the world.  These can fulfill the promising delivery of an industry enough to supply the local consumptions and their international exportations.

However, safeguard and protection as basic tools are just necessary and very effective measures ensuring their preservation and mass production; and such can endorse further cultivation of various varieties of fishes; culminating itself into a major industry enriching this area for the local’s and the world’s market productions, consumptions and competitions like Tilapia, Sugpo, Tirem, Bulan-Bulan as others are now all produced in a controlled environment. Opportunities galore, substantiating a brilliantly gleaming and sternly sterling future of the region.

Efforts such as these could just be the notable contributions and momentous accomplishments to the task for the willing and the welling leaders as a plain and simple example of a mere “food for thought”.

Divergence V: Tourism and Travel

The Ilocos Region is a great world’s traveling destination. Some tender renderings, careful planning and tidy appointments shall have to be embraced to equip its one-of-a-kind Natural beauty of this region, the intrinsic treasured uniqueness of this domain to solely and to illustratively display its usual attractiveness with compelling presentations and to carefully select the required infrastructure preparing them for the elegantly comfortable accommodations.

There are legendary places, epic stories and great noble heroes to proudly articulate about this wondrous and historic region the whole world deserves to know. As an example Pedro Bukaneg akin to Moses as he was saved floating on a basket from the Abra River, to Homer as he was blind and famous popular bard and to Socrates as he was wise and ugly - all in one; Diego Silang, the Liberator of the Ilocos; Gabriela Silang, the Joan of Arc of Ilocandia; Leona Florentino, the First Poetess of the Philippines and world renowned Laureate; Isabelo de los Reyes, the Father of the Filipino Labor Movement and founder of the Aglipayan Religious Movement, Father Jose P. Burgos, one of the Philippines’ three great Martyrs; they are all notable and noble heroes, who all vanquished for our country from this region.

This northern part of the Philippines keeps many a treasure of treasures found solely in this countryside and contributed only by its local and colorful history as well as the proud and courageous traditions the whole world needs to discover. For one, Vigan City is the lone survivor of a Spanish colonial town in the Philippines with the Mestiso District, where tenements of centuries past are in their meaningful finery, a crucial and a vital treasures of historic and olden past, indeed, a World Heritage that survived and lasting through all kinds of natural adversities and fated destitutions infused by rough and piquant civilization. It was built in the early part of the more than three and a half century of Spanish Regime, still firmly standing and steadfastly proud today heralding this city’s rich history and impeccable resiliency. In addition, The Spanish Colonial and Religious Edifices that served as the nerve center of the Spanish intense missionary colonization in the northern Luzon and a singular remnant of an old European brogue architecture gleaming in all of Southeast Asia! The Tirad Pass paralleling the Masada. Bessang and Pideg

Passes are National Monuments, too, of local heroes. These are sparkling cornerstones contributing to this nation’s present and ceaseless worship to liberty and together they are proudly and aptly towering with the glory of the Ilocano’s sacrificial Love of Freedom. The traditional native localities like Baguio City, Bontoc, and the Rice Terraces and many other historic and interesting places handily situated from all directions are all abound to attract and to quench tourists’ peculiar interests and yearning curiosities. Also, Agoo City, San Fernando City, Candon City, Laoag City, Bangued, Santa Maria and other neighboring and fascinating places laudably pride themselves with different flavors of tourists’ gratifications as well! And it is Batac, the home and resting place of “one of the most powerful leaders” this nation has ever produced, the late President Ferdinand Edralin Marcos, whose remains can still be adored and viewed encased in a glass.   

All of these are typical servings as “daytrips” for international and domestic cruises on large ships, anchoring with the dough, can be attracted to this beautiful and intriguing region as their ports of calls with piers and facilities, of course, able to accommodate their recurrent visits. Unrivaled, unbelievable, famous, exciting, fascinating, extraordinary, traditional, one-of-a-kind such are just measly surface descriptive incentives of educational elucidations for visitors’ interests and consumptions only supplemental to our native distinct cultures, the all-inclusive kind tourist’s powerful attractions! The Philippines is truly the “Pearl of the Orient”, a jewel at its best.

Divergence VI: The Home Coming

Yesteryears’ strayed and peripatetic citizens of this country are now returning and reclassifying themselves fairly and rightfully as the Balikbayans, the earlier and itinerant residents. Majority of these Kaillians, who, for any insurmountable and justifiable reasons, ventured out from this country of Beauty in search for  “greener pastures”, do loved and cherished this beautiful and modest maiden of a country always longing from long ago do desire deep within their hearts to returning home and without any doubt. For all good reasons: the irreplaceable consanguinities and affinities, the tasty food, the soothing weather, the golden people but most of all, the “Philippines are home sweet home!” And in fact as these are the Filipinos inherent and known natural attributes.

There were those, who left for opportunities for elsewhere due to the lack of it herein, gone to foreign and unfamiliar lands only being “taken” and “abused” by their adopting host. Moreover, those intellectuals of qualified talents and of investments for our country’s once hope for the future, were being victimized by their own unprecedented, self-inflicted ignoble infirmity called “brain drain”; the very unfaithful, who abandoned their conceptual obligations but of whom all can finally come back and to discard a quiet and the unrestricted reproach. From elsewhere, they are now living with modern conveniences and with unlabored comforts, perhaps, that made them to indulge upon a spoiled way of a life style and when offered with the same replicated qualities, it could be the most admirable reasons for them to reverting back.

So, all these Kaillians now were enticed to return bringing home their fully merited wealth such as their acquired enriching cultures, their financially stable prowess, their various fields of education, their fulsome socio-economic influences and all similar acquisitions are all excellent contributions that can add up to the nation’s vigorous factors towards dependable local economy as they inevitably “bring home the bacon”. They, too, can pander into the fresh and contemporary conveniences; the healthful and peaceful environment so shall all these make us happily enjoying and contently pleasuring in all the rest of our lives at home now, that this industrialized, recently reclassified land of ours affords opportunities abound.

Divergence VII: The Advancement of Industries

Technological development and advancement of industries shall be borne by necessity being the Mother of Invention as the fulfillment of mass production in meeting greater demands. The famous and popular products of Santa like the Abel Iloko and the Buneng Ilukos are forced to retain their old and less productive manufacturing process limiting their needed shares of profitable and to the open market. The prominent and stunning potteries of Barangay Pagburnayan in Vigan having great and known qualities deserves world’s market share of imports, too.

There are numerous and excellent products that can represent this region well into the larger and competitive productions that can unlock the doors of opportunities into the world market scene. They shall illustrate and illuminate the potentials to all local and international consumptions but currently only forbidden by government’s lack of forethoughts and that these might just well need only financial empowerment and other measured foundations. To begin with, Research and development will perpetuate and recapture furtherance of a more dependable and competitive growth here if governmental efforts can step up to gainfully cultivate and to encouragingly purport these activities leading to a more technological maturing and the advancements of these genuine and local industries.

At the mouth of the Abra River, they are distinctly devoted with instructive offerings in warm wide-open arms, a spectacular backdrop exclusively owned by this nimble maiden valley of beauty; the stunning and impressive panorama only of vistas viewed from the South China Sea; a scenic view with a brilliant and a marvelous points of interests that can voluntarily be admired daily from the Nam-ay Bridge, the future viaduct as a faithful thoroughfare to progress and an enlightening bridge of tomorrow to finally adjoining Barangay Rancho of Santa and Barangay Sungaban  of Caoayan.

Geographically, such a bridge like the iconic Kowloon’s suspension bridge or the world’s famous San Francisco’s Golden Gate Bridge could proffer a more practical and shorter connecting link between two places of magnitudes. It would lend an easier mode of modern transportation proudly showcasing the region’s dazzling elegance and grand splendor flaunting gifts of prominence; a linkage able to unearth this cove’s treasures of opulence to leading this region the way to the indubitable escape from the entrenched sleepy hollow onto the tomorrow’s gleefully awakened inlet. It will be a more fluid passageway. It shall be the profile of today’s need and swift land mobility sharing a just intentional gains and the very key bridge adjoining contemporary major national highway, an exemplary road to the fluid mobility, awaiting progress and lucrative modernity. 

From these au currant sceneries of fixed promising landscapes, they have just promptly recalled, in me, the silently and the quietly kept but, the once lost reminiscences, which now vividly enrapturing cherished memories either of my late childhood best friend and I as we were lantern fishing from this pristine waters for a usual morning meal on many early moonlight nights or with my late elder brother as we were gazing up at star-studded skies in the dark of nights as wood fires went out on an intermittent fishing camped outs by the edge of the Abra River.

Of course, consider these as the

poignant recollections as a simple self-appeasement as my one and only own quiet and tender lingering connections with my place of birth; so shall a youthful aspirations and an unfulfilled expectations be with the very thought that in my heart, in fact, I have always been very close and never ever been in the lost and in the forgotten oblivion but, with a strong and committed forethought being an evident and lasting reminder in full of hope requiring to be grasped only with due respect on a demonstrative loyalty and out of the all noble labors to engaging altogether with the awaiting numerous and arduous undertakings.

IN CONCLUSION:

Faith is a sole being that would merely charm and drum up this country’s pioneering and driving spirit. Even at this day and age being simplified with modern science, reinforced with consistent technological endeavors, supported on ample fortitude fully encouraged by irrefutable trustworthiness to take a fresh and as an airy recompense of the endurable lineal reimbursement for a nation like the Philippines as a thriving nation; to gait an analogous passionate intensity and daring audacity as the pampering footprints of accomplishments, and too now, as others have just casually braved out into the unknown outer limits of the galactic spaces. And yet, it is only that self-evident complacency and the ever-present lost bewilderment that misplaced this nation’s current stature that merely thwarting the secretly kept initial defining motivation but notwithstanding those already secured equitably leading reasons as opposed to meandering choices of this country’s distorted and of any misguided discourses. Eccentric simply as it may seem to appear, it is as a contemptible and a recognized position that validated this country where she is at, at this present time. But, it is not now to berate any intentions and certainly not with lost hope.

Is it high time now then, to gently unfetter and to tenderly caress this virgin nation to awaken her up from the long and self-inversely debilitating hibernation? There is light brilliantly gleaming at the end of the tunnel and it is just US to taking the first step and it is, in fact, for US to deduce the suitable initiative.

Then, for the long awaited and the most invigorating and of the coming of an ad hoc Spring of Life, it must have to be the most profound essence of our outer existence and let it be, too, that it must, in effect, be our profoundly incontrovertible inner conviction, being the more carnally deliberate fervor that openly expressing and strongly engaging our virtuous and devoted affection for the one and only land that we all loved.

Above all else, there are issues like the environmental concerns, the economic appropriations and the pioneering commitment. But, there are greater reimbursements and constructive settlements to apportioning the costs, to laboring for the initiatives and to settling the underlining’s; therefore, to build the Hydroelectric Dam and to pursuing the creation of the water reservoir being conceived from the required levee versus the former issues. As an example, the Ambuklaw Hydroelectric Dam in the other part of this country has been providing electrical power to its surrounding region with which has been promoting its present and greater progressive development from the past. While the environmental issues have to be an integral and the intricate but very vital parts of the trades off.

Could there be any misleading effluvium underlying beneath the closure of these “the fresh divergences of life” versus greater opportunities; and instead, to moving onward to compensate for the more decorous corroboration of an improved and honorable validation of this country?

There is a threadbare and morbid reproach from the old childhood yet functional and inspiring stories like what my late mother used to tell at bedtime. Great and wonderful stories similar to that of the fabled town of Taxco, a small valley and a short distance southeast of Acapulco in Mexico and a place laden with plentiful silver treasures.

The story goes that some centuries ago, a very disappointed Spanish conquistador finally decided to ride his white majestic stallion up into the hills for the last time and to bid his impromptu departure from that beautiful valley after a number of years of speculating for gold and silver for the throne of his allegiance with his small regiment and provisions absolutely readied prompted by a definite appointment to bid a final farewell to ultimately leave for San Diego. As his mare was climbing down this hill, it accidentally stumbled upon a rock exposing plentiful silver. With it, the story goes that it solely had financed and completed a famous and celebrated church there heralding this place’s glory. Silver is so plentiful that it is an ongoing and a major industry of Taxco still flourishing up to the present day. And so as they say, the rest of the story is history.

Conversely, that may it be the Abra River could just be the morose admonishment for this region in this modern day?

Furthermore and most recently of that one person, alone and simply just by himself, whose selfless determination and thoughtful dedication had initiatively and intuitively saved thirty-three would-be and surely-be forsaken lives and all of whom were definitely without a doubt were destined in the most preposterous helplessness from within a mile-and-a-half solidly granite-burdened depth beneath this earth’s core. Yet, this lone soul was the very one, who was able to energize and to galvanize a life-giving process with which untrustingly pierced through the stably well known and an impenetrable barrier, and in him, he found merely clamoring with sheer and meek belief, he publicly confessed, that it could purely be done against all unimaginable, indescribable and imperceptible odds.

Whereas, the potentially defining moment is here now for this country to unfurl that impervious clasp to finally dissuade the ever present committed failure of prosperity and modernity so as to arouse the deep, to upset the unshaken and to awaken the arcane of slumber in welcoming and embracing the scheduled forthcoming glory of Spring; for I, too, believed that we are passing through this journey ONLY but once and may we be dishonored solely for that not to claim our eternal and gentle fondness, our everlasting and final admiration to the very land of our birth being as a simple and tiny reprisal onto the unforgivable and yet, inevitable destiny; then, I could consider that that we have lived in ourselves truly to the fullest!

Therefore, may we all have the character cradled in genuine honesty, the ambition nurtured with utter integrity, the attitude fueled by relentless pursuit to commitment and the perseverance scaled by means of amorous devotion so shall we arrive to that proud, glamorous, glorious memento: Our Philippines, a Modern Industrialized Nation!

This is My Repose:

Today, ‘is this too much to ask?’ I implore upon you, sir! And so at the end of the day, I, heretofore, may declare by virtue of enduring love of country being identical and having the same with those of whom my only fellow inalienable citizens of this great nation of the talented and of the gifted Filipinos, hereafter now, need I not to try and dare, to pursuing and invoking the recreation of wisdom and to stirring and enabling the glimmer of vision, so shall never I to seek for a greater Quest and not to rely upon just Hope for the arousing of the Filipino’s purpose and imagination; for ALL that we can pray for, we can do, we can muster, we can accomplish as a caring nation to the ends of the greater good of all; and so, shall it be ‘a fundamental quest’ from all of us for the full glory of heartening this virgin of a nation into a dignified abode and to finally unleash this beautiful country of ours out of the ordinary “third world” ever never more.

Wittingly, we, the people, as her loving Subjects shall have to bond as ONE . . . and as one, we shall all move on forward, and onward we shall all, altogether, go prestigiously ahead! Human endeavors are managing without destination onto a chosen journey with a path as far as the eye can see . . . and it is winding ceaselessly, enduring endlessly. We will never see an end ever!  But, accomplishments have been proven significant from just a small token, although, envisioned solely in minor dreams but resulting to great and momentous achievements that were merely fascinated by a strong desire fruited meekly from one’s earnest belief.

And so together, we ought to conspire on this very concept even if only with just a speckle of a tiny belief that ‘nothing and . . . nothing is too great or too bold the mind have embraced.’ Greater achievements were earned not just NOW; rather, they were labored, earned, pursued and riveting untiringly. We can move Granite Mountains this way! . . . And for these, alone are we the only ones left to grab hold of our futures’ best for the Land of our Birth!

Thus, I ardently submit these all to YOU.

“Agbiag a narang-ay toy ingu-nguten unay a Filipinas!”

 All Rights Reserved by Copyright

For all Correspondences: 

Lam-ang Diwa

P. O. 580978

Elk Grove, CA 95758-0017

Email address:

lamangdiwa@aol.com

Saanen a nagpakada ni Harold Ramboanga idi pimmanaw iti balayda tapno mapan agkalap iti baybay a sakupen ti baybay Tsina. Narway met ngamin ti kastoy a gannuatna. Agur-uray met kanianan ta Arnold Romero Jr, ken Bermar Etrata.

Agpapadada a mangngalap nga agnanaed iti barangay Gabao, Santiago, Ilocos Sur. 

Nasipnget ti aglawlaw, ngem kabisatadodan ti pangiturongan ti 4 x 4 a bilogda nga Arvin Troy. Maysa pay, ti agsapa ti Abril 5, 2011 ket kas met laeng agsapa kadagiti adun nga agsapa ti baybay a panagkalapda.

Idi nadanonda ti pagliwliwan, medio darakkel ti dalluyon ken adda pigpigsa ti angin. Ngem pinadasda latta ta bareng makaalada iti ikan nga ilakodanto nga isu ti pangbiagda iti pamiliada.

Ngem idi kuan, bigla ti dakkel a dalluyon, ket ti bilog a pagluglugananda ket naiduron iti ayan ti rakit a medio natadem ti ikingna. Nabbutawan ti bilogda. Nagdanagda, ngem masapul a panawanda ti bilog tapno iti kasta, dida mairaman a lumned.

Ngem sakbay a limned ti bilog, winarwarda ti pasaplak ti bilog, inalada ti nylon ti liwliw, agraman ti styrofoam tapno iti kasta, pagsiglotenda. Nagballigida. Ngem idi sumagpatda, saan a mabalin ti tallo  tao, dua laeng ti mabalinna a laonen, ta lumneden. Ngem ni Junior, kasla naawanen ti namnama. Gapuna nga isuna ti nagsalpa iti bilog. Da Harold ken ni Bermar ti nagsinublat a sumagpat. Aginana iti 30 minutos ti maysa tapno maturog ken makaala iti pigsa, kabayatanna nga aglanglangoy ti maysa. No nadanon ti 30 minutos, sumublat met ti maysa. 

Idi madanon ti rabii, nakariknada iti nakaro a bisin, danag, waw ken malagipdan ti pamilia.

Ngem saanda amin ket mabalin nga agtutuon iti dayta a paltaw. Maysa-maysa laeng ti mabalin. Nga isu ti inaramidda. Nagsisinublatanda nga innala tapno makainnana. Ti dadduma, aglanglangoy lattan. Ngem mariknadan ti bisinda.

Kabayatanna, iti daga, madanaganan ti pamiliada. Napalabesen ti maysa nga aldaw, ngem dida pay laeng a simmangpet. Ania ti napasamak kadakuada. Amangan no nalmesda. Ket adda danag iti barukong dagiti mangipatpateg kadakuada.

Kasano met ngamin a di madanagan ti assawada, ti maysa ket masikog, ti maysa ket adda tallo bulanna nga anak, kabayatanna a ti maysa ket tallo ti anakna.

Iti ayan dagiti mangngalap, agtultuloy ti panakayan-anudda. Agpapa-amiananda. Adu ti barko a makitkitada a manglabas-labas kadakuada, ngem awan ti makakita iti yanda.

Ngem idi agangay, idi adda nakitana a bilog. Inlayag ni JR ti orange a badona. Ket nakita isuda nga agkakapsuten iti kaaddada iti baybay.

Anak gayam ti kapitan ti Puro, Magsingal, Ilocos Sur ti nakakita kadakuada. Ket naisalakanda. Anian a yamanda iti maikaddua a biag a naipaay kadakuada.###

“Kayatyo kadi a naisem dagiti minatayyo? Daytoy naisangsangayan a serbisio, ipaay kadakayo ti Sleep Forever Funeral Homes. Agserbida duapulo ket uppat nga oras iti inaldaw ken uray iti katengngaan ti super typhoon. Nalaka dagiti agkakapintas a lungon a pagpilian. Saan laeng a dayta, adda pay libre a bingo cards ken baraha a karaman iti funeral package. Ti Sleep Forever Funeral Homes ket kukua ken imatonan ti international licensed embalmer a ni Jose “Antokoy” Madriaga.”

Napaisem ni Antokoy a nakangngeg iti anunsio ti punerariana iti DZPT Manso Radyo iti dayta a malem ti Martes. Kalkalpasna a nangtaming iti naudi a “pasientena,” maysa a lakay a naatake gapu iti panagtomar daytoy iti Viagra. Nupay isu ti akinkukua iti puneraria, ad-adda nga isuna ti makakaammo a mangasikaso iti amin a bangkay a mabalsamar.

            Madi idi ti inana a mangala iti embalming a kurso. Impangta pay daytoy a dinan pagtuloyen nga agbasa. Saanna la ket ngarud a nalpas ti kursona a Management. Idi nakapagabrod, inkanayonnan nga intuloy ti “immuna nga ayatna” agingga a nakaala iti internasional a lisensiana. Nagsubli iti ilida a Calungonan idi kanikatlo a tawen ket impatakderna ti Sleep Forever Funeral Homes, ti kaunaan a puneraria nga addaan iti world class a serbisio iti lugarda.

Baro pay ni Antokoy iti tawenna a tallopulo ket lima ta nupay adda met kupkupikopanna a kinataraki iti laksid ti kinakuttongna, agtukiad a dagus ti balasang a sabsabongenna no maammuan daytoy ti kinaembalsamadorna.

Ngem ita, kitaenna man no adda maitulong dayta a pagsapulanna iti panagbalinna a mayor ti Calungonan.

Napaisem ketdi ta malagipna daydi panangipilana iti kandidaturana.

Disiembre 1 daydi. Mayat ti pakuyegyegna iti de kutson a tugawna idi mataldiapanna ti dakkel a kalendario iti diding ti opisinana a nayapiring iti morge. Pagammuan lattan ta kasla nasukit  iti aluten ti patongna. Kayatnan a pagtuloyen ti planona a panagkandidatona a mayor. Ngem iti wall clock iti diding, alas kuatron iti malem.

            Kinautna lattan ti drawer ti lamisaanna ket inruarna ti nasuratannan a Certificate of Candidacy. Idi pay laeng kalkalpas ti Piesta ti Natay nga inkeddengna nga itan ti kapintasan a panawen nga iseserrekna iti politika. Ta apay ketdin a saan? Duada laeng nga aglaban iti anak ti mayor. Awan makaitured a lumaban. Ngem no kualipikasion laeng, adayo ti pangitarayanna iti anak ti “aggraduar” a mayor. Aggraduar, kunada iti makalpas iti tallo a termino a politiko iti gobierno lokal. Adda kurso a naileppasna idinto a no husto ti nasagapna a damag, naggapu iti Recto University ti ipangpangas ti anak ti mayor a diplomana isu nga agingga ita, empleado pay aleng iti PAL wenno Palamunin. Ita ta malpasen ti termino ti amana, isun ti iduron ti mayor a papili a kas mayor ti Calungonan.

            Kangrunaan a rason, patienna a nakasaganan.

No pundo ti pagsasaritaan, umdas met ngatan ti urnongna a pagkampaniana.Padasennanto pay ti umasideg iti asosasion dagiti lisensiado nga embalsamador iti pagilian a nakaikappenganna.

Maysa pay, awan met ti dakes a pakasarsaritaanna iti kinaembalsamadorna. No awanan ti natayan, adda met ‘tay funeral package-na  para kadagiti indigents, siete mil kinientos laeng kompleton a serbisio. Mabalin pay ti “hulugan” wenno tintinnagan iti punerariana. Three gives iti uneg ti innem a bulan. Isu ngarud a pinadayawan ti Provincial Social Welfare and Development Office iti panangipatungpalna iti  20% a diskuento kadagiti maustel a kameng ti senior citizens no la ketdi adda ipakita ti kabagian daytoy nga ID. Agpaitulod pay iti mummy card, sangabotelia a kape ken sangalata a biskuit iti minatayan.

Napaisem iti bangbangir a nakalagip iti dayta nga estratehiana. Uray kaskasano, sinakbayannan daytoy nga itatapogna iti politika.

Napanunotna met ketdi ti makikappeng koma iti partido yantangay eleksion nasional met ita; tapno adda sindadaan a mangtulong kenkuana. Ngem naamirisna idi agangay a maymayat no agtaray a kas independiente tapno saan a mairamraman iti basol dagiti mabalin a makaduana a trapo. Kakaisuna a napanunotnan ti kasayaatan nga estratehia.

Idi mapan idiay opisina ti Comelec, isu ti nakaiturongan ti imatang dagiti nadanonna nag agtutungtong iti sango ti opisina. Kasano ket ‘tay Mercedes-Benz nga us-usarenna pay a karro ti naglugananna; ken makaduayya ti “Hindi Kita Malilimutan” nga ipatpatayab ti trumpa daytoy. Style-na dayta. Isunton ti kanayon a malaglagipda.

Masansan met a maipatayab ti anunsio ti negosiona iti radyo. Style manen dayta. Isuna

ti immuna a nangaramid iti dayta, saan ket a dagiti tumaray a para senador, wenno dagiti para presidente. Ania ketdin, mapagbiagan ni patay, saan ketdin ti karadkad?

Sinabat a dagus ti dua a mediamen idi maipilana ti kandidaturana. Nalasinna a dagitoy ‘tay aw-awaganda iti Tusong Twosome iti ilida ta ‘ta la agrakraket ti ammoda; ken nalaingda nga agpauyo no di ida mapagustuan. Didan kayat nga ipatangatang ti estoria no mapasugkian ida iti interbiuda. Nadamagna nga itay laeng napan a bulan, napanda ininterbiu ti maysa a retirado a soldado a pinaltogan ti nakasubangna a bombero. Pinapetpetan laeng ida ti retirado iti nakatapaya, didan impatangatang ti damag. No namin-ano metten a dina pinagustuan ida no umayda uyotan nga aganunsio iti estasionda gapu ta di met nalawag ti signalda. Adda pay ket mangibaga a saanda a mapagtalkan. Ngem ita ta agkandidaton, masapul a lamlamuyotennan dagitoy ta uray no limlima laeng ti makamonitor iti estasionda, makatulongto daytoy iti kandidaturana.

“Apay a napanunotyo, Apo Antokoy, ti tumaray a  para mayor iti Calungonan?” insarang idi ti reporter ti mikropono iti batog ti ngiwat ni Antokoy idinto a sinirig ti maikadua ti lente ti video camerana. Dandani naidugsol ti mikropono iti ngiwatna ngem tineppelanna ti nagmuriot. Immisem ketdi.

“Ah... e, kua, ammotayo met a kualipikadotayo a kumandidato. Addanto pay no asino la ditan a timmaray a presidente...” medio nagbeddal pay a simmungbat ni Antokoy.

“Isu laeng ti makagapu?” immulagat ti reporter ta kasla di mamati iti kinarabaw ti panagpampanunot ni Antokoy.

Kasla nataoan ni Antokoy. “Dakayo met,” inkatawana. “Siempre, tapno maaddaan met iti alternatibo a pagpilian dagiti umili.”

“Ania kadi ti rantayo itoy a panagkandidatoyo?” Inimtuod latta ti reporter.

 “Kayatko met ti agbalin a mayor,” inkatawa manen ni Antokoy, “tapno naan-anay a mapagserbiak dagiti ay-ayatek a kakailiak ditoy Calungonan.”

“No mangiparuardanto iti black propaganda kontra kadakayo aglalo ket maysakayo nga embalsamador, kasano a sungbatanyo? Impasaksak manen ti reporter.

“Umuna, awan ti dakes nga aramidtayo. Adu dagiti natulongantayon. Natan-ok ti pagsapulantayo. Sapay la koma ta suportaranyonto ti kandidaturak para iti pagsayaatan ti ilitayo,” inggibusen ni Antokoy ti interbiu ta marigatan met nga agsungbat.

Agsaludsod koma pay ti reporter ngem impausok ni Antokoy ni “Ninoy” iti bolsa ti reporter.

“Para meriendayo. An-anusanyo pay laeng ta ‘imbagto la no makapuestotayo,” inyarasaasna iti reporter nga umaboten iti lapayag ti isemna. Impatangar pay daytoy ti tammudona ken ni Antokoy a kayatna a sawen a sigurado a rummuar ti interbiuna iti estasionda.

Rimmuar nga agpayso ti interbiuna. Ngem saanen a nagpainterbiu pay iti sabali. Kaykayatnan ti aganunsio. Makapagkampanian, mayam-ammona pay ti negosiona.

Nasapa a  rimmuar ni Antokoy tapno agkampania. Ken adda miting de abanseda a maangay iti covered court ti ili. Nalawag ti rupana a nakakita a nakapigketen dagiti posters-na iti igid ti kalsada. Adda pay dagiti nakaibitin iti pinuon ti kayo ken poste ti koriente. Nagbannikes a nangdaydayaw iti campaign sloganna: “Antokoy Madriaga: Mapangnamnamaan Agingga ken ni Patay.”

Alisto a talaga dagiti disipulona.

Nagdiretso iti plasa ti ili a nakaummongan dagiti tao. Apagisu nga alas dies iti bigat idi makadanon. Dagus a  sinabat ti election officer ti ili ken ti dadaulo  ti PPCRV a

nangorganisar iti pasken. Impatuldoda a dagus ti nairanta a pagtugawanna idinto a wagis a wagis metten ti anak ti mayor kadagiti tattao a naitallaong. Immuna a nagsarita dagiti agpaidasig a kokonsehal ken bise mayor. Adda dagiti bibo idinto nga adda met dagiti kasla bulbullagaw ken agbeddabeddal a sumarita a kasla saan a nag-Grade One. Iti kaadu dagiti agpaidasig a konsehal,   immabot iti nasurok a dua nga oras sakbay a nabatangan dagiti  para mayor. Immuna a nagsarita ti anak ti mayor.

“Umuna unay, kablaawankayo iti naimbag a bigatyo nangruna ken ni Apo Embalsamador,” inkita pay daytoy dagiti naruar a matana ken ni Antokoy a kasla manglais ti idiarna. Sinaggaysana nga inwaragawag dagiti kayatna a maaramid tapno agtuloy kan’ ti progreso nga inrugi ti amana. Maileppasto kanon ti baro a tiendaan a linumot iti panagtakem    ti amana.  Addanto kano latta nakasagana a relief goods a nodels, sardinas, kape ken asukar no adda dagiti sumangbay a bagyo. Awanto kan’ payen ti makalibas a trak dagiti ag-quarry iti igid ti baybay a kasla nalipatanna a ti amana    ti akinkukua iti kompania ti konstruksion nga agbumbunag iti graba iti coastal area ti ili a nangitunda iti layus a kinuyog ni Bagyo Pepeng. Maawanto kanon dagiti armado a grupo dagiti politiko gapu ta surotennanto ti kuna ti Zenarosa Commission a pannakarippuog dagiti goons, banag a nagtatanabutoban dagiti naitallaong ta nasursurok sa ngem sangapulo dagiti guardia ti anak ti mayor nga adda iti likud ti entablado, ken saandan sa met ngarud a kameng ti PNP ngem nakaiggemda iti nasisileng a baby armalite. Kamaudiananna, inkarina      a pameriendaenna amin a naitallaong apaman a malpas ti programa, a nagsisipatan dagiti tao a naayat iti libre a makan.

Kalpasan ti bitlana, kasta unay ti ngirsina a limmabas    iti sango ni Antokoy idinto a permi latta ti panangwagwagisna kadagiti tattao.

Nainayad ti panagpasango ni Antokoy idi isuna ti maawagan. Sipapakumbaba a kimmablaaw sa inlitaniana dagiti kayatna a mapasamak iti ilida nga immabot iti makabulan nga insaganana.

“Ammoyo ay-ayatek a kakailian,” kinunana, “adu dagiti naisangsangayan iti lugartayo a mabaybay-an. Bumaknangtayo no mataming dagitoy. Ti ilitayo a Calungonan ti paggappuan dagiti napipintas ken nalalaka a lungon, saan? Ngarud, no mapagasatan ‘toy numo nga agtakem a kas ama daytoy nga iii, ilungalongkonto ti pannakaangay ti tinawen a Lungon Festival a pakaitanduduan dagiti produktotayo. Addanto salip iti kinnapintasan iti disenio ti lungon, kinnapaspasan a mangsangal iti lungon, ken dadduma pay. Babaen itoy a parambak, adu ti umay a turista  ken agbiag met dagiti adu a negosio dagiti umili. Agayabtayto kadagiti kameng ti media tapno umayda i-coverage ti parambak a makatulong iti panagballigi ti festival.”

Nagpapalakpak dagiti tattao. Nagkumkumbawa ni Antokoy gapu iti ragsakna.

“Dayta, a, ti mayor, panay a lungon ti nagyan ti ulona!” adda nangipukkaw ket bimtak ti nakapigpigsa a gargarakgak.

Dandani napunas ti isem ni Antokoy ngem pinilitna latta ti immisem manen.

“Tapno matagiben dagiti mapukpukawen a literatura, maangayto pay ti salip ti panagdung-aw para kadagiti agtutubo tapno agtuloy dagitoy a kannawidan ni Ilokano. Kas proyektotayo  para kadagiti out of school youth, makipinnirmatayo iti TESDA para iti pannakaisayangkat ti short course ti panagembalsamar. Isu a kasapulantayo ti TESDA tapno isuda ti mangsertipikar kadagiti agturpos kadagitoy a kurso. Ditoy ayantayo,

katkatawaanda  ti embalsamador. Ngem ibagak kadakayo, sadiay ballasiw-taaw, dakkel ti sueldo dagiti kas kaniak a lisensiado nga embalsamador.”

Pagammuan la ta timpaw ti katawa ti anak ti mayor. “Ket inka agyan sadiayen, Apo Embalsamador, ania pay laeng ti kukueem?”

Kinusilapan ni Antokoy ti mayat ti ayek-ekna a kalabanna sakbay nga intuloyna ti nagsarita. “Dagiti inna? Agpatulongtayonto met iti DTI ken DOST para iti pannakasanayda nga agaramid iti kandela, agmula ken agurnos iti sabsabong tapno adda makuna a livelihood dagitoy ket makatulongda kadagiti assawada. Iti benneg ti pannakasalaknib dagiti kabambantayan, mangisayangkattayo iti panagmula kadagiti kaykayo tapno masukatan dagiti napukan. Itoy a wagas, malapdan ti pannakakalbo  dagiti kabambantayan ken pannakapukaw dagiti ubbog. Pilientayo dagiti agro-forestry a kayo nga imula tapno iti masanguanan addanto pagalaantayo iti aramidentayo manen a lungon.”

“Para kadagiti napanglaw nga umili, agbalinton a paset ti programa ti Municipal Social Welfare and Development Office ti panangipabulod iti lungon bayat ti massayag ken ti pannakaited ti libre a kape ken biskuit tapno maksayan ti panunoten dagiti agminatay.”

“Padasentayto met a kapatang ti simbaan tapno maikkat ti espesial a misa para iti nabaknang a simmina. Kasapulan nga agpapada ti pannakatrato, napanglaw man ken adda mabalinna, ta kastatayo iti imatang ti Namarsua. Idawattayonto pay a saanda nga agpabayad iti pannakaimisa ti minatay ta isu pay a pakalag-anan ti pamilia a nagminatay...”

Imbattaway ni Antokoy ti bitlana ta nasiputanna ti in-inut a panagpapanaw dagiti tattao. Impigpigsana ti timekna. “Dagiti naanus, maikkanda iti kuarta!” Bigla a nakagat ni Antokoy ti bibigna ta bigla a nagsusubli dagiti tattao. “Kayatko a sawen, dagiti naanus a tumulong, dagiti volunteer barangay workers a kas kadagiti tanod, Barangay Health Workers ken Barangay Nutrition Scholars, maikkandanto iti libre  a life insurance.”

“Kamaudiananna, mangipasdektayto iti apartment-type a panteon tapno masolbar ti parikut iti panagkurang iti lote iti kamposanto. Kunayo ngata nga adda limmukay a turnilio ti ulok, ngem ipasiguradok a dagitoyto ti mamagbalin itoy ilitayo kas 1st class municipality. Diyo ngarud liplipatan ‘toy nanumo nga embalsamador nga anak ken kabsatyo Jose ‘Antokoy’ Madriaga, para mayor!”

Nagpapalakpak dagiti nabati a naitallaong. Nalasin ni Antokoy a dagitoy dagiti pagor-orderanna iti lungon a lakona ken dagiti natultulonganna bayat ti panagminatayda ti kapigsaan iti sipat. Adda pay plakard dagiti dadduma a kasla addada iti maysa a rali.

“Agbiag ni Mayor Embalsamador!” inriaw met ti kuttongi a presidente ti Association of Coffin Makers of Calungonan.

Napaisem ni Antokoy iti reaksion dagiti tattao. Uray kaskasano, ammona nga adu ti sumuporta kenkuana.

“Sir, adda parikut!”

Inuray ni Antokoy a makaasideg ti campaign ni Batongol nga agserserbi a manager-na. Agan-anangsab. Malemen. Kagapgapu daytoy a napan nagronda kadagiti barabgay iti daya ti ili. Ditoy ti ayan dagitay agar-aramid iti lungon.

“Apay?” inamad ni Antokoy a madam,a a mangsirsirig iti dakkel a tarpaulin a naibitin iti sango ti balayna a pianagbalinna a headquarters na bayat ti kampania.

“Kua, Sir. Nagpainum ni Mayor Pallot kadagiti barangay iti daya sa pinaikkatna dagiti poster-mo. Tunggal poster a naidatag, sinukatanna iti tallo’t ulona,” kinuna ni Batongol. Mayor Pallot ti awagda iti agdama a mayorda.

“Ania?” napasanamtek ni Antokoy iti dayta a naammuanna. Uray la nakagatna ti akimbaba a bibigna.

“Ken, Sir, inwaragawagna nga agibunong iti ramit ti allawagi tapno adda usaren dagitoy. Butos ti kasukat dagidiay, Sir!” kinuna manen ti campaign manager.

”Saan sa metten a patas ti laban, Batongol? Dadaelendatayo metten kadagiti tattao.”

“Talaga a kasta, Sir. Agasem ti kuna ti mayor a natay laeng ti paglaingam ket amangan no balsamaremto ti ili no sika ti agtugaw a mayor.”

Nagkuretret ti muging ni Antokoy. Napan nagpusot iti maysa kadagiti tugaw iti paraangan. Talaga nga aramiden ti mayor ti amin nga ammona a pamuspusan tapno ti anakna ti mangabak. Numona ta asidegen ti kaaldawan ti eleksion. No agtultuloy ti ar-aramiden ti mayor, sigurado a maabak. Ita a maamirisna a nagbiddut a nangipagarup  a nasaganaannan. Saan gayam. Ti laeng estratehia ti panagkampania iti radyo  ti nasaganaanna. Masapul met gayam a masaganaan dagiti di mapakpakadaan a pagteng a kas iti indanon ni Batongol.

Nabayag a nagpampanunot. Naikeddengna idi agangay nga ilataknan ti dakes nga aramid ti mayor ken anakna. Kinasaritana ni Batongol. Pinaayabanna ni Pakol tapno isu ti agbalin a pannakangiwat ti nabukelna a plano. Padagasnanto metten dagiti Tusong Twosome. Pasukibannanto dagitoy iti medio nabengbeng a sobre tapno sigurado ti panangipadamagda iti estoriana.

Ni Pakol ti sigud a ghost writer ti agdama a mayor. Ngem manipud idi saan a ginarantoran ni Mayor Pallot idi mapan umutang iti feeds a pagpakanna kadagiti tarakenna a takong ken bula, immayen immapon kenkuana. Inestoria daytoy dagiti palimed ti sigud nga amo daytoy. Ita a masubokna no talaga a kaduana daytoy wenno pakawala laeng ti mayor. Nadamdamagna ngaminen a kasla daldaligan daytoy. Kaduana no asino ti nakaipaay kenkuana iti grasia.

“Saannak met ngata nga allilawen,” nakuna ni Antokoy iti bagina a ni Pakol  ti kayatna a sawen.

Awan pay ti tallopulo a minuto, addan ti napaayaban a nakasakay iti agkinud-kinod a Suzuki 125 a motorna. Naisem daytoy a nagturong iti ayan ni Antokoy a kasla nakapon a baka iti nagtugawanna.

“Sir, ania ti parikut ta nasidungetka?” impasungadna.

“Saan a nasayaat ti ar-aramiden ti sigud nga amom, sika,” insennaay ti agdadamo a politiko.

“Kasla ammok san ti inaramidna,” kinuna ni Pakol. “Sika, a, no yaramidantan iti black propaganda,” sipaparagsit a nangisingasing.

“Dayta ngarud ti ar-aramidenna ita. Isu a masapul sa ti counter punch. Ket sika dayta a knock-out punch-ko,” kinuna manen ni Antokoy.

“Awan danag, Sir. Ania ti aramidenta?”

“Umay ditoy dagiti pinaayabak a reporter. Kayatko nga isalaysaymo dagiti inestoriam idi kaniak nga aramid ni Mayor Pallot,” uray la nga inridis ni Antokoy ti nakitana a Korean bug iti rabaw ti lamisaan.

 “Aregleyted, Sir, basta sika. Ngem ag-cash-advance-sak koma pay laeng ‘ti para sukmon no adda,” inyumbi ni Pakol.

Kapilitan a dimmutdot ni Antokoy iti dua a tallo ti ulona manipud iti petakana. Dina koma kayat ti mangdadael ngem isu metten ti isupotda no saan a makasiput. Saan a bale ta pudno met amin nga itanawtawto ni Pakol.

Kalpasan ti panagbulallek dagiti dua a taga-media iti aglima kilo a maritangtang nga impaisagana ni Antokoy, inrugin dagitoy ti ekslusibo nga interbiu.

”Maysa a maseknan nga umili ri nakasarsaritami,” panangirugi       ti reporter. “Kayatna nga ibinglay kadatayo dagiti nakitana iti sigud a pagserserbianna.”

Implastar ni Antokoy ti panagtugawna. Addada iti opisinanan iti headquarters-da. Kaabayna nga agbuybuya iti telebision ni Pakol, ni Batongol ken ti Tusong Twosome. Agbuybuya met iti ruar dagiti supporters-na.

Simmukat ti rupa ni Pakol iti screen ti telebision.

“Siak ni Pakol,” inyintro ni Pakol. “Sigud a para aramidak iti press release ni Mayor Pallot. Diak koman kayat ti agsao yantangay awanak metten iti poderna ngem kaasinto manen ti ili a Calungonan no agtalinaed iti isu met laeng a pamilia ti turay.

“Ania ti kayatmo a sawen?” sinaludsod ti reporter.

“Adda ngamin nangnangngegko a sayangguseng maikontra iti maysa a panagkunak ket naimbag ken maikari  unay nga agbalinto koma a mayortayo...” inulod ni Pakol ti saona.

Nakiinnapir ni Batongol ken ni Pakol. “Ayos!” kinunana.

Insarang met ni Antokoy ti pinatakderna a tanganna kadagiti Tusong Twosome.

 “Ibagbagada a saan a maikari ti maysa nga embalsamador nga agmayor. Ngem kaykayatko laengen ta saantayonto a maalumiim a sumango kenkuana uray pay pitakpitak wenno nalang-es ti imatayo. Ngem dagiti sa laeng kayatna ti makiabrasa no tiempo ti eleksion...”

“Agurayka,” imballaet ti reporter. “Kasla kayatmo a padaksen ti sabali tapno mangabak ti kunkunam nga embalsamador?”

“Saan a kasta. Idi ngamin addaak pay laeng ken ni Mayor Pallot, kanayon a maisursurotak kadagiti derby a pappapananna sadiay Manila. Milion ti maipapaabakna iti maysa a rabii. Adda pay daydi innem a bulan a saan a pulos a nangabak dagiti itapogna a manok, ngem saan man laeng a naibusan ti bolsana. Baknang nga agpayso, ngem pangal-alaanna iti minilion iti rinabii? Makitayo met nga agingga ita, saan pay a nalpas ti pasdek ti tiendaan...”

Adu pay ti sinasao ni Pakol a bin-ig a makadadael iti mayor a kas koma iti peke a diploma ti anak ti mayor.

“Nalaing, nalaing!” intakder pay ni Antokoy  ti ragsakna kalpasan ti interbiu.

Saanen a nagbayag dagiti Tusong Twosome. Nagpakadadan a dagus apaman a nayawat ni Antokoy ti nayon ti impaunana a “pagsayaatan”.

Naisem met ni Antokoy a nanglabas kadagiti dua a disipulona ta ammona nga awanen ti pannakaabakna.

Kadagiti simmarsaruno nga aldaw, nadamag ni Antokoy a kasta unay ti pungtot ti mayor. Saanna kano a maawat a nasikapan ti maysa nga embalsamador. Paspasapul kano payen ti mayor ni Pakol ken dagiti Tusong  Twosome. Segun ken ni Batongol,

adun ti napagbaliktadda  a botante. Kasta met ti kinuna ni Pakol ken dagiti Tusong Twosome.

Isu nga iti bisperas ti panagbubutos, pinaginananan dagiti coordinators-na tapno mabantayandanto a naimbag dagiti alaenda a watchers.

Iti kaaldawan ti panagpipili, nagtarusen ni Antokoy iti Sleep Forever Funeral Homes kalpasan  ti panagbutosna. Kayatna ti aginana. Napaksuyan iti makabulan a panagkampaniana. Maysa pay, nataltalged no ditoy ti pangurayanna iti resulta ti eleksion.  Amangan no agbabara dagiti agama a kabalubalna no maabakda ken gudasenda.Bay-annan da Batongol ken Pakol nga agrikurida kadagiti barangay uray ta automated metten ti eleksion. Saan itan a masuitik ti resulta uray pay pasuksokanda ti manggamulo iti makina.

Nakasamsam-it ti isemna  a nagliad iti tugawna. Sumagmamano laengen nga oras, mayorton!

Ket napanunotna, asino itan ti mangmanehar iti punerariana? Kayat ngata ni Baket Jovita nga inana? Napateg kenkuana ti puneraria ta daytoy ti pagbibiaganna. Ken, wen, isu ti nagpangalanna nga agbalin a mayor. Kinapudnona, sipud pay nagubing, ti agbalin a mayor ti arapaapna, saan ket a kinaembalsamador. Kayatna met ti adu ti baonbaonenna. Kayatna met ti maawagan iti mayor. Dayta ti gapuna nga impapatina ti nagbalin nga embalsamador ken agtagikua iti puneraria ta isu ti ammona a kaalistuan a paglatakanna.

Ita, kas ipasingked dagiti liderna, mayorton.

Ket uray no maymaysana, binulosanna ti  katawana. Nakapigpigsa. Ngem napasardeng idi makangngeg iti tokar ti karro.

Nagdardaras a rimmuar  ni Antokoy. Nakitana ni Batongol a dimsaag iti Mercedez-Benz. “Sir,” insungad daytoy nga agal-al-al. Simmabat iti ridaw. “Delikadon sa ti kasasaadtayo. Maabaktayon sa.”

“Pagkunaam? Ket no kunayo a siguradotayon!”

“Nagaradasda kano idi rabii, Sir! Saglilima a ribu kano ti intedda kadagiti botante. Simmurot kano pay ni Pakol. Imbagana kano kadagiti botante a binutbutengyo a singirenyo ti utangna nga inggatangna iti feeds no dina perperdien ni mayor.”

“Salawasaw ti...! Balsamarek kad’ man ti...” dandani di masbaalan ni Antokoy ti pungtotna. Kumarkaremkem. “Ket dagiti Tusong Twosome?”

“Kimmaduada siguro met, a, Sir,” siaalumanay manen nga insungbat  ni Batongol.

Nakugtaran ni Antokoy ti hamba ti ridaw ket napariaw iti sakit.

“Ti Sleep Forever Funeral Homes ket imatonan ni licensed embalmer Batongol,” iniddep ni Antokoy ti radiona apaman a nalpas ti anunsiona. Wen, ni Batongol itan ti mangimaton iti puneraria. Nakalpasen daytoy iti embalming course.

“Pabaliwanyo metten, a, dayta nga anunsio,” kinuna ti inana.

“Saan, Inang,” kinunana. “Kakaisuna nga adu latta ti kustomer  da Batongol.

“Wenno rantamto manen a pagkampania? Ay! Antokoyka!”

“Saanen a nasken, Inang, dakayo met. Nasisiriben dagiti botante. Iti kadakkel ti kuarta nga imbunong ni Mayor Pallot, saan koman a siak ti imbutos dagiti tattao no saanda a nalaing!”

Pagammuan ta immasideg ni Batongol. “Mayor, adda pasiente,” kinunana.

 “Sikan ti mangimaton iti puneraria, Batongol. Sikan ti makaammo a mangdiskarte no awan dagiti kakaduam.”

“Amangan ngamin ni kayatyo ti sumubbot, Mayor.”

“Sumubbot? Asino kadi ti natay?”

“Ni Pakol, Sir, pinaltoganda.”

Kasla limmaba ti ulo ni Antokoy. Naimbag laengen ta nasapa a naammuanna ti kinatuso ni Pakol. “Inka sanguenen,” imbilinna ken ni Batongol. Yad-adum ti agasna tapno masiguradok a di agungar! kunana koma ngem kinuna met laeng: “Saysayaatem a tamingen tapno awan ti pakasasawantayo kadagiti tattao!”-O

ALAS TRES iti malem, igid iti baybay. Makumikom dagiti mangngalap iti panangidessaag iti bilog dagiti lames a naalada iti panagkalapda iti daytoy nga aldaw. Narwayen daytoy a buya no kastoy nga oras. Dagiti lallaki ket makipagguyguyod kadagiti bilog tapno bumalusbos iti maysa nga ikkan. Dagiti met negosiante ti makitintinnawar kadagiti angkatenda lames.

Dida namnamaen ti maysa a lalaki a mangbugkaw kadakuada. Nabangag ti timek a kunam la nakaturtured ken malalaki.

“Dakayo amin! Aguuyongkayo amin! Bagtit! Ha-ha-ha!”

Nakigtot ti tunggal maysa. Dandani naggigiddanda a nangtaliaw iti malalaki. Ngem idi mabigbigda, naglingalingda laengen sa immisem.

“Ni Ikong met gayam,” kinunada. Ket nagsublida manen iti pakakumikomanda.

Ni Ikong, nakakawes iti t-shirt nga amarilio, daan ngem nadalus, nakasapin iti putot a maong. Nakapidas ti kapukpukis a buokna. Dapan-dapan, nakabonete. Nakasakmol iti sigarilio nga awan sindina.

Isu ni Ikong, adda luklukay ti turnilio ti ulona, kas kunada. Ngem kas makita, kasla awan diperensia iti panunotna. Nadalus ken naurnos ti panagar-arruatna, inaldaw nga agdigos. Ngem no nagkatawa sa nagsangit; naglaaw sa nagngayemngem… masnaayan laengen dagiti makakita kenkuana.

“He-he! Aguuyongkayo amin,” ket saggaysana nga itudo dagiti tattao iti igid iti baybay. “Malmeskayo, ala!”

Narapis ngem natayag. Napudaw koma ngem ado ti garungiad ti bagina. Agtawen iti duapulo ket lima. Tallo tawennan a kastoy.

Masansan a mabugbog nangruna kadagiti di makaam-ammo kenkuana. No laawanna dagiti agpalpallailang iti igid iti baybay, ti dadduma kadakuada ket ma-bad trip ket kabilenda.

Ngem kadagiti makaam-ammo, kaassianda. Ultimo dagiti ubbing a kalugaranna ket kaay-ayoda a kaay-ayam. Ta di met agkabil, dina ammo ti mangdarangran kadagiti tattao. No madanog wenno matungpa, dina ammo agibales… agsangit lattan.

Nangruna no malagipda ti nakaap-apal a panaggayyem da Nico ken Bong. Maawatanda ni Ikong.

“Isu a sika, Bong. Agsingsingpetka, dika agsuksukir.” Inngatona ti kanawanna a kasla adda salsalabayenna. “Ngem tumarayak, a, ‘pren, no isbuannaka ni lakay Oski a mannirip.”

(a)

“HA-HA! Kapuyka latta Nico. Saan a pagbalinen ‘toy bilogko ‘ta bilogmo. Uray la umuttoten iti pananghiritmo ngem pulos a di makakamat.,” Inlaaw ni Bong kabayatan a nakaluganda iti bukodda a bilog iti panaggapuda iti tengnga iti baybay.

Agaw-awiddan kenni Nico manipud iti laud iti baybay a nagkalapanda. No kastoy nga agawiddan, aglinumbadan iti bilog. Agsagsaganada ngamin iti umadanin a lumba ti bilog iti panag-fiesta ti barangay Apatot.

“Kabarbaro ngamin ti makinam, ngem uray kasta, dika met makaadayo. I-overhaulko laeng daytoy ken mangibusak iti lima a litro, atiwenkanton ‘pren.” Inlaaw met ni Nico, agsipud ta napigsa ngamin ti ungor ti tallo kabalio a motor ti bilogda.

“’Pren, no dika agsanay, pakanenka ti tapok inton fiesta.”

“Danum, kunam, a. Baybay ti paglulumbaantayo.”

“Asidegtan, paburburonta pay tapno maasa ti karburadorko.” Impukkaw ni Bong. Ti asideg a kunana ket lima a kilometro iti pagsangladanda.

“Saanen, agpugakpugak ‘toy makinakon. Panalbaagenakto manen ni Amang, agsilaw pay ti pusit inton rabii.”

Nakarkaro pay ngem agkabsat ti relasionda. Agpada a naipasngay iti kabus a bulan ti Mayo, oras laeng ti nangiyunaan ni Nico. Kas kuna ti kabarangayanda, immun-una laeng ti eddek ti nanang ni Nico. Agkabagisda pay iti buniag.

Nagkaubinganda ti agbarkada. Riri ti maysa, riri ti dua; balon ni Bong, kanenda kenni Nico. Dayta nga ugali ti tugotda agingga a nagbaroda.
II

Tumanabutob ni Ikong ngem awan met kasarsaritana kabayatan iti panagpagnana iti igid iti baybay. Nupay adda iggemna a tsinelas ngem ti met imana ti pinagtsinelasna. No adda makitana a tarukoy nga agay-ayam iti danum, kamat-kamatenna. Awan pay dagiti ubbing a kaay-ayamna ta addada pay iti pagadalan.

Iti masungadanna, adda agnobio nga agtutubo nga agpalpallailang iti igid iti baybay. Napintas ti babai ngem di met unay nataer ti lalaki. Naglaga ti ramayda kabayatan ti panagnada iti kadaratan. Aginnisemda no kasdiay nga agtinaliawda.

Idi makita ni Ikong, kinitana ti balasang a makapaalino ti luppona iti kinapudaw nangruna ket naka-shorts laeng. Saanen nga inbaw-ing ni Ikong ti panangkitana kabayatan nga umas-asideg ti balasang ken ti boyfriendna.

Kasla awan aniamanna a linabsanda ni Ikong a nakamulengleng latta kadakuada.

“Marivic?” Intagari ni Ikong.

Nagsardeng ti dua. Iti panangtaliaw ti balasang, nakarupanget ti rupana a nagpangato ti maysa a kidayna.

“Saan a Marivic ti naganna,” kinuna ti lalaki.

“Hamman. Marivic… am-ammok unay.” Immasideg ni Ikong, di pay agkirem iti panangmatmatna iti balasang.

“Hoy, saan a Marivic ti naganko… Mary-anne!” Natangsit a kuna ti babai.

Nagkudkod iti apsay a buokna ni Ikong. Linikosna ti agnobio.

“Aniaka metten, Marivic? Apay nga imbatinak? Saanka gayam a mapagtalkan… kalpasan ti amin kadata!”

“Ha!” Nakigtot ti balasang.

Uray la nagmulagat ti lalaki iti nangegna, kinitana ti nobiana.

“Nee, manong. Dika agsalawasaw, a.”

Bimmistrad ti ngiwat ni Ikong iti panagkatawana, sana pinangato-a-pinababa a kinita ti babai.

“Sika met, ilibaknak manen. Ay-ayatenka met unay-unay. Peksman.” Ket pinagkirem-kiremna dagiti matana. “Apay, nalipatamon ti panaglinlinnailota iti sirok iti kamatis. Naitiblokka pay iti panagkinnamatta ket nagsangitka, ngem idi agkak ti bibigmo ket nagkatawakan.”
Limmabaga ti balasang. Mariribukan no ania’t aramidenna.

“Dika mamati kenkuana, Thony. Inta ketdin sakbay a matungpak daytoy agraraman a kalantangan.” Ginuyodna ti ima ti nobiona ngem di nagkir-ing ti lalaki. Indalikepkepna dagiti imana sana pinagkaem dagiti bibigna.

“Thony, let’s go!”

“Tapno ania? Tapno diak mangeg ti ibagbaga daytoy a tao… a maysaka a gatel.” Imberkak ti lalaki.

“My goodness, Thony. Dinak atapan iti kasta, inaldawta nga agsarsarak.” Arimbasaenen ti mata ni Mary-Anne.

“Ti kunam ketdi, double timerka.” Inapungotna ti buokna. “Mano kami nga agbibingay dita, ha!” Inlaaw ti baro nga uray la timmaliaw dagiti mangngalap.

Iti panaglaaw ni Thony, nagbaliw metten ti reaksion ti rupa ti balasang. No itay ket nakaam-ammo ngem itan ket nagbalin a nakauy-uyong. Sinangona ti nobiona a nakabannikes.

“Hoy, no patiem daytoy a pang-og, adda kenka. Ngem dimo ibagbaga a sumayetak, ta no adda man nakagaraw kaniak ket sika laeng… ammom dayta.” Nupay natangken ti timek ngem saanna a nailinged dagiti lua iti matana a nagubbog sa nagaruyot iti pingpingna.

“Daytoy a lalaki ngarud ti mangipaneknek iti kinasayetmo. Ita, pagbalinenak pay a tanga!” Ti tammudo ti lalaki ket nakatudo kenni Ikong ngem ti nobiana ti kitkitaenna.

Maysa a tungpa ti nagdisso iti rupa iti lalaki.

“Diak ammo no apay a kastaka. Mary-anne ti naganko saan ket a Marivic.” Ket naapotna ti rupana babaen iti dakulapna.

Ni Ikong a nakamalanga nga agbuybuya iti dua ket mariribukan met. Pagsinnublatenna a kitaen ti agkasimpungalan iti panagrirririda. Idi makitana a panawanen ni Mary-Anne ni Thony, kinamakamna daytoy.

“Marivic, apay nga agsangsangitka?” Ket naglibbi ni Ikong.
Saan a nagtagari ti babai, nagsardeng. Ket inurayna a makaasideg ni Ikong. Idi makaasideg, agasawa a tungpa ti indissuna iti rupa ni Ikong.

“Maysaka met nga agraraman!”

“Nee, apay a tinungpanak metten?”

Saanen a simmungbat pay ti balasang. Kinusilapanna sa nagtaray a pimmanawen nga agsangsangit.

“Apay? Apay a tinungpanak metten? Kinamatna iti matana ti umad-adayon a balasang. Nagkuribibi. Idi kuan, inrungaabnan ti nagsangit.

“HU! HU! HU!”

Ti baro a nakaabbungot pay laeng iti buokna ket nakigtot iti panagsangit ni Ikong. Nakarkaro manen ti siddaawna idi nagdalupisak daytoy iti kadaratan ket kasla ubingen a nagkusay-kusay sa nagliad iti panagrungaabna.

Nairana a lumabas ti maysa a mangngalap nga adda bitbitna a sabuag. Pinaludipanna ti baro a nakamulengleng kenni Ikong.

“Dika madanagan, barok. Kastana no kabus ti bulan!”

“Ha!” Nagmugalat ti baro.

“Napintas ti nobiam. Sayang.” Ket nagdiretson ti mangngalap iti panagnana.

(b)

Ni Marivic, maysa a bakasionista manipud idiayHawaii. Mabain sapay nga agdisso ti lamok itia kudiln ta awan pay mantsana. Numona tadinanggayan daytoy ti kasla tinubay a pammagina. Saanen nakaskasdaaw no apay nga ado ti agrayo kenkuana. Pakairamanan da Nico ken Bong.

Adda tulagda a no asinoman ti ayaten ti Hawaiian awan ti sinakit ti nakemda.

“Marivic, umayak koma pumasiar kenka,” panangikablaaw ni Nico iti dayta a sardam nga isasarungkar.

“Nico! Oh, comin’. Please, sumrekka.”

Umuneg koman ngem nagsarimadeng idi makitana iti salas ni Bong a mayat ti sikkawilna.

“Bong?” Inpennekna.

“’Pren, umunegka.” Nagrungiit ti gayyemna a kasla mangsursuron. Immisem lattan ni Nico ngem bangbangir. Inyawatna kenni Marivic ti kurita a kasla kadarakkel ti piso ti uloda.

“Wow, thank you!” Inawatna ti kurita. Inpanna iti kusina.

“Agtugawka, ‘pren.” Diaya ni Bong, nagdesdes daytoy iti tugawna iti sofa.

Nagtugaw ni Nico iti espasio. “Apay a dinak dinagas?” Inyarasaasna.

“Kunam a dika pumasiarka ita.” Inrason met ni Bong. “Sika, kunak man no dika pumasiar ita?”

Ngem sumungaden ni Marivic,saanen a nasungbatan ni Nico ti saludsod ti gayyemna. Maay-ayoda la unay iti umas-asideg iti balasang, dida pay ‘yalis ti panagkitadan iti puseg ti balasang ta naka-hanging shirt daytoy nga addaan iti nakatatak a Hang Loose Hawaii.

Nagtugaw iti sanguananda. Nangala iti pungan sana insab-ok iti batog iti pus-ongna. Ngem idi nagliad, nagparang ket ngarud ti girdle ti brana, nakarkaro manen ti pigerger ti aggayyem.

“So, ania ti ibagayo?”

Nagkinnita da Nico ken Bong. Nupay kanayon a mangegda daytoy kenni Marivic, ket kanayon latta met ti panakaklaatda. Maymaysa met ti sungbatda.

“Kua… Marivic, ti idardariragmi a panagayat kenka. Asino kadi ti nagasat kadakami?” Ni Bong.

“Oh…” nagtung-ed. “… you know, I like you both. Cute kayo ngamin ken kanayon ti regalo a lames kaniak. Kayatka Nico… kayatka met Bong.It’s hard; you know… ngem adda suhestionko. No okay laeng kadakayo?”

“Ania dayta a singasing?”

“Di ba, adda lumba ti bilog iti daytoy fiesta. This is just a proposal. What if… sumalikayo. No asino ti mangabak, then… he’s my boyfriend.”
Nagkatawa ni Bong iti nangegna. Immisem met ni Nico.

“Ammom, gandatmi talaga to sumali iti lumba ti bilog…” kinuna ni Bong.

“Then, that’s great!” Nag-thumbs up ni Marivic.

“Kasta ngaruden, agawidkamin kenni Nico.”

Minulagatan ni Nico ti gayyemna. Nabiit pay laeng isuna ket itay pay laeng ni Bong. Istrokan manen ngatan ti gayyemna tapno di maikkan iti gundaway kenni Marivic.

Ngem awan ti naaramidanna ta timmakderen ni Marivic. “Oh yeah. Sige. Wish you luck. Maysa koma kadakayo ti agkampeon, saan laeng iti bilog race… uray iti pusok.” Ket immisem a napnuan sam-it.

Agkudkudkod a napilitan a timmakder ni Nico, agngudeng-ngudeng a nangiyaddang iti sakana. Idi rummuarda, sinnalabay ni Bong. Idi makaadayoda, immukas ni Nico ket kinatusanna ni Bong.

“Apay?” Kinudkodna ti teltelna.

“Suitikka. No makaaw-awidkan, dinak iramraman, wen.” Dinanogna iti nakapsut ti braso ni Bong.

“Agkaribalta ngarud, alangan met a pagbigianka. Numona ta dika pay agkirem a mangkitkita iti pusegna.” Inwitwit ni Bong. “Ngem ammom, kasla makitkitakon ti panagluganko iti eroplano.” Tinapikna ti abaga ni Nico.

Ngem no ammona la koma ti adda iti panunot ni Nico, dina ipalubos a maatiw iti daytoy a bilog race. Aramidenna ti amin, mangabak laeng.

FIESTA ti barangay, alas dies iti bigat. Aldaw iti Biernes. Nalinak ti baybay a kasla makipagmaymaysa iti ragragsak iti bulan ti Abril. Naintar dagiti tao iti igid iti baybay nga agbuya iti panaglilinumba ti bilog dagiti sangapulo ket lima a mangalap. Karaman ti Blowing Bubbles ni Bong ken Baby Kissmark ni Nico.

Nawatiwat ti turposenda, agarup sangapulo a kilometro a daytoy ket agrikos iti kabaybayan. Nakasaganan dagiti aglulumba, bumanurbor dagiti bilog. Uni ti paltog laengen ti maur-uray.

BANG!!!

Kasla buli a naipasiag dagiti bilog iti panagarangkadada. Malasin a mayat ti panakakondision dagiti bilogda.
Ti sigud a natalna nga allon a baybay ket dimmakkel maigapu iti panagpayasyas dagiti sangapulo ket lima a bilog. Ngem adda annad iti panunotda, nangruna ta sumagmamano iti paset ti kabaybayan ket addaan kadagiti tangrib wenno dagiti simmirip a natatadem a bato.
Adda iti maikalima a puesto ti aggayyem. Dagiti adda iti sangoda ket da: Poldo a kalaingan nga agkalap ti buslogan iti barangayda; Ayong a pumapana; Berto a lumiliwliw; ken ti agkasinsin a Gardo ken Ikko a kumakalap ti billit. Tsinambaanda ti panagsikko sada sinalig ni Poldo tapno mapilitan nga agmenor. Sumabay koma ti lakay ngem nalipit metten. Nagmenor, immabante ti aggayyem.

Naplano daytoy nga aramidenda. Masapul nga agabayda ta no adda ti umun-una kadakuada ket pagtengngaanda sada saligen tapno mapilitan nga agmenor.

Kasta ti inaramidda uray kadagiti uppat a sabsabali pay. Saan a nagbayag, umun-una ti aggayyem.

“Daytoyen ‘pren. Duduatan!” Inlaaw ni Bong. “Ipennekmon ti paspas ta bilogmo ta daytoy ti lumba para kenni Hawaiina.”
Nasurok singkuenta a metros ti mangip-ipos kadakuada. Adda tulagda, no asino ti maabak, awan sakit ti nakemna. Mayat kenni Bong, ngem kenni Nico… ket saan.

Insimpa ni Nico ti sunglassesna, pinetpetanna a nasayaat ti paghiritan ti bilogna. Ammona a napigpigsa ti guyod ti bilog ni Bong ta kabarbaro ket ngarud. Ngem ti panangabak ket depende iti plano a pangpanggepenna.

Uray la lumagto iti dalluyon ti bilogna gapu iti bumanesbes a paspas ti bilog ni Nico. Agtigerger met daytoyen iti pananghiritna.

“Ania ‘pren, kabaelan pay ti bilogmo,” impukkaw ni Bong. Napintas ti panagbinnatog ti sungo ti bilogda. Ngem mariknana a saan pay nakasaltek ti hirit ni Bong.

Akinlaud ni Nico, adda met iti daya ni Bong… iti ab-ababaw a paset ti baybay, yan dagiti nakatingraraw a katangriban. Sumursurot daytoy iti planona.

Pinaikinganna ti bilog ni Bong, nagdikket dagiti pasaplakda. Nakigtot ti gayyemna. Inulitna manen.

“Madi dayta aramidmo ‘pren,” hiniritanna ti luganna ket immungos.

Ngem pinadungparan manen ni Nico ti bilog ni Bong. Napilitan nga agpadaya bassit ti gayyemna.

“’Pren, dinak padungparan, madisgrasiata. Katangriban ditoy dayak.”

Ngem dayta a talaga ti plano ni Nico, pilitinna nga ipaigid ni Bong tapno mapilitan nga agmenor tapno di maaksidente iti katangriban. Pinagsasarunona manen a dinungpar ti pasaplak ti bilog ti gayyemna.

Ngem saan a nagmenor ni Bong, desidido met a mangabak gapuna nga hiritanna latta met. Tinaliawna iti likudanna ni Nico, ket nakitana a dandani mapugsat ti siglot iti pasaplakna iti panangdungdungpar ni Nico. Ngem idi kimmita iti sangona ket adda dakkel a bato, bigla a nagmenor. Apagisu met nga umarangkada ni Nico. Naiserrek ti sungo ti bilog ni Bong iti pasaplak ni Nico. Nagdanagda a dua ta didan makontrol ti direksion ti bilogda. Ket naldawen tapno lisianda ti nakatingraraw a bato. Ilisi koma ni Bong iti panakaidungparna ngem di metten makaruk-at ti bilogna. Idi mapanunotna ti tumapuak, naladawen.

Iti panakaidungpar ti bilog iti natingraraw a bato, simiag daytoy kagiddan ni Bong, ditan a naikkaten ti panakaisab-it ti sungo ti bilog iti pasaplak iti bilog ni Nico.

Nakamulagat ni Nico, dina namnamaen a kastoy ti pagtungpalan ti panggepna. Ti namnamaenna ket agmenor ni Bong tapno saan a madisgrasia iti kabatuan.

Agarup sangapulo a metros ti nakaipurruakan ni Bong. Tinakuban daytoy ti bukodna a bilog.
Inbueltana ti bilogna tapno alawen ti gayyemna. Nabaligtad ti bilog iti panakaipasiagna. Atapna a timapuak ni Bong ngem naladawen ket iti ababaw ti nagdissuanna… a yan pay dagiti natatadem a bato.

Inakopna ti gayyemna a dara-dara. Insigida a nakitana ti maysa a dakkel a sugat iti ulona, malaksid laeng kadagiti sugat iti bagina.

“Bong! Bong! Agriingka!” Ginunggonna. Agtigtigerger ti imana a nangpunas iti muging daytoy a namantsaan ti dara.
In-inayad nga inridam ni Bong ti matana. Iti agkakapsut a bagina, inngatona ti kanawan nga imana nga inyapros iti rupa ni Nico. Immisem.

“Ti gayyemko.” Inyarasaasna. “Aluadam ni Marivic, ay-ayatek met isuna.” In-inayad a nagkidem met laeng ni Bong. “Diak koma pay kayat ti matay ‘pren!”

“Bong, agurayka… pangaasim!” Ginunggonna ti gayyemna. Ngem nanglukayen ti ima ti gayyemna, ti ulona a sarsarapaenna ket nagsalungayngayen. Ti bibigna nga addaan iti dara ket nagkaemen.

“Bong! Bong!”

IV
ALAS TRES, iti malem, aldaw iti Biernes. Addad’ta manen ni Ikong iti igid iti baybay. Agkatkatawa. Naragsak kabayatan iti panakiay-ayamna kadagiti ubbing.

Saanen a baro daytoy a buya iti malem iti Apatot. Naruamdan.

“Kaasi met ni Ikong, ania? Tawenen ti napalabas ngem dina pay naaklon ti napasamak kadakuada kenni Bong. Nasakit ti nakemna iti ipupusay ti gayyemna.” Kinuna ti maysa a panglukmegen a babai nga agnanaed iti dayta a barangay.

“Wen ngarud. Kasta pay ti nagbanaganna. Talaga nga inpategna ngamin ti gayyemna.” Kuna met ti kaarubana a babai.

“Isu a maawatak ni Ikong. Nakaap-apal ti panaggayyemda. Natay ti maysa… nagbagtit ti maysa. Naidaddaduma.” Ket masarmingan iti matana ti ladinget maigapu iti napagteg ti aggayyem.

Ngem dayta ket iti pagrukodan ti panunotda. Nagasat pay laeng ni Ikong ta iti imatang ti tao, nadalus isuna.

Awan ti makaammo: ni Nico ken Bong laeng. A ti panakaipatli ti biag ni Bong ket nagramut iti nangisit a panggep ni Nico nga agpapan kadagitoy a gundaway ket aw-awitenna pay laeng iti konsensia ken panunotna.

G I B U S N A

NABARA ti subangmi idi rabii kenni Dennis--- inunaan iti tallo nga anakko.  Addan iti asawana ken duan ti putotna… nga apok.  Da Angelo ken Christine.

Agsipud ta awan pay laeng ti pagsapulanna ken naipundarda nga agassawa. Makikabkabbalayda pay laeng kadakami iti balaymi ditoy Paras.

Sakbay a nagpinnalatipat ti nabara a balikasmi, nagsasangokami pay kada Arsing ken Eddie a kaarrubak iti minalem a bisiomi.  Dimi ngaminen maliwayan ti minalem a sesionmi iti lammisaan a ti agendami ket sammigel.

Sigud a saan a sumungsungbat ni Dennis no kastoy a sumro ti kinatarabitabko nangruna no nabartekakon.  Diak met ngarud maigawid ti dilak iti kayatko nga ibaga.  Tarabitab a mammartek,  kas kuna ngarud ni Jelly nga asawak.

No agrikiarkami, ti kaawan latta iti trabahona ti derderrek.  Iti tunggal balikasko ket adda pammasagid… nga ammok nga umukuok iti riknana.  No dadduma, ammok a nagubsang ti maisawangko.  Gatas, diaper, agas, para pammigat, pangaldaw ken pangrabii--- nakadepende pay laeng kadakami.  Diak met ketdi ikaskasir, ngem no marugiak ket narasawen ti dilak kadagiti ibalbalikasko.  Ket no kasdiay a sumro ti ungetko:  “Palamlamutkayo lattan!”  Makunak pay.

Ti dua nga adina ket adda metten asawada.  Ni Edith, ti kakaisuna a babai;  ken ni Bong a kimmutda ket agdadagsen met ti asawana.

Nasingpet met ketdi ni Dennis.  Bayat nga agbirbirok pay laeng iti trabahona ket nagaget a mangilepleppas kadagiti trabaho iti balay.  Tultulonganna ni Sally nga asawana.  Kas pammaneknek, nadalimanek ti balay.  No nakasangpetak iti malem, nakalutodan.  Mangan langen ti kuaenmi ken baket a naggapu met iti naglakuanna.

No adda pagpletena ket agturong idiay ili tapno agbirok iti trabaho.  Suknadanna dagiti inpasana nga application letter.  Nakaipasa payen iti resumena idiay city hall.  Urayenna kano laengen ti ‘yabda.

Diak met gagara a pasaktan ni Dennis, makitak met ti pingetna.  Ngem no dadduma, nangruna no makitak a nakailad wenno mabaybay-anna ti putotna a nakadungdungrit a masangpetak manipud iti shop.  Agsiudotak met.  Ket no nakainomakon, diakon maigawid ti dilak.

No adda pangay-ayona kaniak, isu da Angelo ken Christine.  Ni Angelo, iti tawenna a dua, nakaay-ayat ti kinagarawigawna.  Numona ta nagdungngo kaniak.  Adda laeng bengbengegna nangruna no saan a matungpal ti kayatna.  Napanuynuyan ngamin.

Ngem kunada, maymayat ti ubing a naalikuteg ngem iti natalna.  No sumangpetak iti malem manipud iti machine shop a panggedak, adda latta pasarabok a siopaw wenno banana que.  Sumabet lattan kaniak uray nakaas-aseteak.  No lemmengak wenno liklikak.  Ayna, agdalupisak ket irungaabnan.  Kaid-iddami kenni baket iti pannaturogna iti rabii.  Liwliwamin ti panakigantil kenkuana agingga a mabannog sakbay a maturog.

Iti maysa a malem, nasangpetak ni Angelo nga agsangsangit, nakaduldulpet a nakailad iti daga.  ‘Yabak koma ni Sally a manugangko ngem nangegko met ti panagsangit ti maladaga nga ubbana a ni Christine… innem a bulanna.

“Apay nga agsangsangitka, balong?”  Intimekko.

Apaman a nangegna ti bosesko, insigida a bimmangon ket inarakupnak.  Kunam la no kanayon a mail-iliwan.

“Dede… dede…”  inlailona kaniak.

Maawatak a mabisin, kayatna ti agpatimpla iti gatasna.  Pinunasko babaen iti gayad ti badok ti pingpingna.  Tinurongmi ti kusina a nakaubban kaniak.  Nangalaak iti maysa a naugasan a tsupon, pinabbuak ti napudot a danum manipud iti termos.  Inalak ti Lactumna, nangkaudak iti namitlo a daras.  Kinulog-kulogko ket nagpusisit gapu iti bara ti danum.

“Ipalamiista pay, wen.”  Kinunak.

Ibabak koman ta innak gumatang ti sigarilio ngem dina kayat paidissu.  Immirut ketdi ti arakupna.  Kapilitan nga inkuyogkon iti tiendaan ni Tessie.

“Gumatangak man iti vitaminsko, Tessie!”  Intimekko.

“Liquid wenno kapsula,” insaludsodna.  Ti liquid a kunana ket arak ken sigarilio met ti kapsula.

“Kapsula, kaguddua’t kaha.”  Diakon imbaga ti brandko ta ammonan.  Inyawatko ti singkuenta pisos.

Bayat a kuenkuentaen ni Tessie ti suplik, indagsen ni Angelo ti bagina tapno makaasideg iti tawa a nakabitinan dagiti chitchitria.  Idi kuan, nagitudon kadagiti kayatna a kanen.

“Yam--- yam!”  Intudona ti kendi.

“Ayna, balong… madadael ti ngipenmo.”

“Endi, yam--- yam!”  Ipapilitna.  Nagkuribibin.

Ania pay ngarud ti mabalinak.  “Mangtedka man, Tessie.”  Inkissiimko.

“Narigat ti agapo, ania, manong?”  Inyisim ni Tessie bayat a mangkakaut iti kendi.

“Wen ngarud.  Palalo pay ti kinabengegna.”  Insungbatko.

“Paboritonaka ngamin ni Amang, ania, Angelo?”  Kinitana ti ubing.

“Ay wen, dina pay kayat a taliawen ti amana no addaak.  Bautenda met.”  Insungbatko iti kinuna ni Tessie kenni Angelo.

Insigida nga inpalukat ni Angelo ti maysa a kendi apaman a naiggamanna.  Idi nakadanonkami idiay balay, ibabak koman ta maktanganak metten ngem madina.  Daytoy ti rigatna iti ubing a nairuam kenni apona.  Adda met apok kenni Edith. Adda pay ni Christine a simmaruno kenkuana ngem diak la mailawlawag ti kinadekketko kenkuana.  Mabalin a ti maysa a rason, ta isuna ngamin ket inunaan.  Manipud idi naipasngay, addaakon iti sibaynan.  Ket diak ngata kabaelan no maipanaw kaniak daytoy nga apok.

Umanay la a pang-black mail  kaniak daytoy ni Dennis no agsubangkami.  No ibaganan nga umalatiwdan idiay San Esteban, diakon makatagari.

Ngem no maawatannak la koma ni Dennis.  No apay a kanayon a pasagidak isuna.  Mariribukanak met iti agdama a kasasaadna.  Kayatko a madagdag isuna a maaddaan iti trabaho a pangsanggiran ti pamiliana.  No adda man ti maibagak a nakarkaro, bunga ngata daytoy iti kinabartekko.  Ngem no ammona la koma, nga uray siak met masaktanak met iti ibagbagak kenkuana.

ALDAW iti Sabado.

Inleppasmi kada Domeng ti ubong ti baboy da Magsing.  Kaarubak ida.  Iti nagmalem, nagplastaren ti ubong.  Umudong kano inton bigat ni Soling a baket ni Magsing tapno gumatang iti burias.

Ngem itay pay laeng nga ipilpilami ti hollow blocks, nakatakderen ti energy drinkmi… ti sammigel.   Imbullaawmi ti inommi idi naileppas ti trabaho.

Kas kunada, dinto pulos kabaelan ti mammartek a tuangen ti botelia ti sammigel.  Alas otso iti rabii, baribar ti panunotmi.  Nagawiden ni Domeng ket nagkiboren idiay balayda kabayatanna a ni Magsing ket adda metten iti kalsada a karitenna amin a makitana.  Agraman ti nuang ni Tilyong.

Nagawidak metten, inyiladko lattan iti kawayan a datarmi.  Aglalatoy ti lasagko.  Nakakidem ti matak ngem diak makaturog.  Ket ne, immagibas manen iti panunotko ni Dennis.

“Ammom, baket,  mangurattanton nga agtrabtrabaho, ngem daytoy inunaam ket agpalpalamonto lattan kadata.”  Inpasagidko.  Ammok a mangmanganda kenni Sally idiay kusina.

Awan nangegko a sungbat iti imbagak manipud kenni Dennis.  Ngem ammok a nangegna ti kinunak, nagintutuleng laeng.  Wenno agtepteppel.  Ngem agsipud ta sabali manen ti espirituk, ti imbagak a damo ket isu lattan ti dinudogko.

“Sadut ngamin, mangnamnama lattan kadata.  Di la agbain.”  Kinunak.  Nakapsut ti panangdengngegko iti bosesko ngem ammok nga umal-allangugan daytoy.  Ta kasta ngarud ti boses ti nabartek.

Adda nanalbaag a kaldero idiay kusina.  Ingagara nga intinnag ni Dennis.  Mangrugin nga agsiudot.  Dita metten a simmungbat ni Jelly.

“Mangrugika manen, Pedro.”  Kinunana.  Pinasarunnuanna iti nalag-an a sipat.  “Agbirbirok met iti trabaho ‘ta putotmo.”

“Kaaanonto, baket… mausteltanton.  Agyaman ketdi ta adda pagsanggiranna.  Imbes koma a sita ti taraknenna, isu ketdin ti patartaraken.  Agasawa a dina kabaelan, di la mabain.”  Mariknak nga islang ti panagibalikasko.

Nangegko nga immasideg ti danapeg ni Dennis a nagturong iti ‘yanko.  “Apay a kanayon met laengen a maikaskaser kaniak dagita?”  Nangato ti bosesna.  Nupay nakakidemak ngem kasla maan-anninawak ti agsabet a kidayna.

“Agasawaka, dakami met ti mangbiag kadakayo.”

“Pedro, uston!”  Ni Jelly.

“Wen, bayadakto amin dagita nga ikaskasermo.”  Inpungerna.

“Ahooo, nagpangaskan… awan pay pagbiagmo.”

“Dika madanagan, ultimo sentimo a nagastom.  Isublikto amin kenka.”  Inngarrietna.  “Imbes koma a sika ti mangtulong kaniak ngem sika met ti mangidagel.”

“Sika met ti anak nga awan riknana… awan bainna!”

Awan nangegko a sungbatna.  Inkarigatak nga inmulagatak ti matak.  Nakudrep ti panagkitak, nailasinko a nakatakder pay laeng iti sanguanak.  Kitkitaennak.  Nakair-irot ti gemgemna.  Nagkidemak met laeng.

“Agimpakekan, Sally.  Umalatiwtayon idiay San Esteban.”  Inmandarna iti asawana.  Nangegko ti umad-adayon ti arimpadekna.

“Uray ket itan.  Dimo la ket itugtugot ni Angelo.”

“Shhhh!”  Inyanawa ni baket.

Namin-anon metten a nangegko daytoy a blackmailna kaniak.  Tunggal agsubangkami, ibagana daytoy.  Ti ammok pay ketdin , dina kabaelan nga aramiden.

Kabigatanna, iti malem, namnamaek nga iti panagawidko ket addada pay laeng.  Namanamaek a ti napasamak kadakami kenni Dennis ket kasla awanen.  Naragsakak a nagawid ta kaaw-awatko ti sueldok agraman ti porsientok iti in-overhaulko a diesel truck.  Adda awitko a siopaw.

Ngem awan ti mangpasungad kaniak nga Angelo.  Uray idi simrekak iti balay ket natalna.  Impagarupko a nakikaarruba ni Sally ket intugotna dagiti dua nga ubing.

Agsipud ta mayat met ti aldaw, kalpasan a nakadigosak, nangisaangak iti pangrabiimi.  Sigurado nga inton madamdama ket pukkawandak dagiti padak a lallakay iti minalem a sesionmi.

Ngem nakalutoakon ket awan pay laeng da Sally, ket nalam-ek pay met ti tiempo.  Numona ta nalaka nga agangkit ni Angelo.  Simmangpet ni Jelly.

“Apay da Angelo?  Agkarayamen ti sipnget.”

“Nee, kunak man no ammomon.  Nagpa-San Estebandan.”

Kasla naimayengak iti nangegko.

“Inpaypayso ni Dennis ti kinunana?”

“Mauma ngata metten iti talabutab ti bibigmo, a!”

“Wen, a, ngem sao la ti nabartek daydiay.”

“Ket rinabiika met a mabartek.”

Diak nagtagtagarin.  No sumungbat ni Jelly, kasla dina maawatan ti riknak.  Apay, dina ngata kailiw ni Angelo ita?  Agsangsangit pay ket ngatan kadagitoy a gundaway nga awankami iti dennana.

Agsipud ta diak metten mauray ti pukkaw da Domeng, siakon ti nangsarak kadakuada.

“Papanam?”  Impakamakam ni Jelly.

“Agkasangay kano ni Domeng.”  Inyulbodko.

Saan nga agkasangay ni Domeng, ngem kayatko laeng ti agbartek ita.  Sigurado ngamin nga inton madamdama ket umagibas iti lagipko ni Angelo.  Nangruna inton maturogak.  Maikawaak la ketdi nga awan isuna iti sibayko.  Kaasi pay ti ubing;  ta kunada a no sangkalagipmo ti maysa a tao ket di makaidna.  Ket ni Angelo, agsangsangit ngata itan.

MAKALAWASEN nga awan ditoy balay ni Angelo, kumarkaro met ti iliwko iti apok.  Nangruna no kastoy a maturogkamin.  Isu ti mangrayray-aw kaniak:  agkaba-kabalio iti barukongko wenno aglagto-lagto iti tianko.

No kastoy a rabii, kasla mangmangegko ti natinggaw a garakgakna.  Nangruna no ikkirraodna ti karabukobna iti panagkatawana.  Dagiti matana a nakain-inosente ngem napnuan met iti ragsak.  Di agsarday ti panagay-ayammi agingga a mabannog.  No nabannogton, agbirokton iti dedena.  Agtimplaak.  No naiyawatkon, agiddan… agsusonton agingga a mairidepna.  Papaidakto metten ta naglaing nga agling-et.

“Kumusta ngatan ni Angelo, baket?  Mayat met la ngata ti turogna?”  Intimekko kenni Sally nga adda iti abayko.  Nakaidda ngem manarimaan nga agbasbasa iti Bannawag a pangal-alaanna iti turogna.  “Amanganto ketdi nga agsangsangit ita.  Kaasi met ti apokok a mangbirbirok kaniak.”

“Agsangit, a, ta sangkalagipmo met.”

Nagbalikidak.  Tinalikudak ni baket.

“Talaga ngata a din ipasiar ditoy ni Dennis.”  Intagarik manen, simmangoak kenkuana.

Nariknak ti panangkudkod ni Sally iti ulona, ngem awan ti nangegko a sungbatna.  Mauma ngata metten iti isu met laeng a salsaludsodek kenkuana.  Ngem basolko ngarud no diak maliklikan a lagipen ni Angelo.  Di mailibak nga isu ti paboritok nga apok.  Adda pay ketdi kari a nabukel kaniak a no agsublida ditoy Paras, diakon nga uminom pay iti nasanger.

“Baket?”

Ummm!”

“Ania ngata no pasiarek inton bigat.”

“Nagpintas daytan a kinunam tapno mapnekmo ti kaaldawam.”  Kinunana.  Pinanguretna ti mugingko iti maudi nga imbalikasna.

“Dinak ngata katawaan ni Dennis?”

Ginuyodnak a pinasango ni Jelly.  “Saan met a kasdiay ti anakmo.  Maituredna laeng ti sumungbat no dadduma ta rinabii met ti sermonmo kenkuana.  Nasingpet ni Dennis.  Kas makitam ket di met agsarday ti panagsapulna iti trabaho.”

Nakaangesak iti nalukay iti imbaga ni Jelly.  Kasla adda kullapot a naikkat iti riknak a nanglukag iti panagangesko.

“Mapanak ngarud ‘ton bigat?”

“Wen,” kinuna ket timmakder.  “Mangitugotka payen iti ikkan a pagsanguanyo kenni                           abayan.”  Ket iniddepna ti flourescent lamp.  “Maturogta ngaruden.”  Immabay kaniak.

Kabigatanna, nakasaganaakon nga agpa-San Esteban.  Ngem dumasak pay idiay ili tapno gumatang iti regalo para kadagiti apok.  Ngem idi kitaek ti relo pungo-punguak, nasapa pay.  ‘Yiladko pay iti papag a naaramid iti sirok iti mangga iti paraanganmi.  Agpayubyubak man pay sakbay a mapan.

Ngem iti panagiladko, diak napuotan iti panakailibayko.  Ngem nagmulagatak idi kasla adda mangegko a garakgak ti ubing… ni Angelo.  Nagmulagatak ket tinaliawko ti aglawlaw.  Awan met.  Tagtagainep lang siguro.

Nagkidemak manen, ngem adda manen nangegko a garikgik ti ubing.  Iti panangipagarupko a tagtagainep lang, diakon inkaskaso.  Ngem idi kuan, nariknak nga adda dimmagsen iti bagik.  Naglag-oy-lag-oy pay, kagiddan iti natinggaw a katawa.

Nagmulatak manen.

Apagisu laketdin ti panakaipasabet iti matak ti nagsam-it nga isem ni Angelo.  Dagiti natinggaw a matana a mangmatmatmat kaniak.  Saannak nga agtagtagainep ta mariknak ti dagsenna iti tianko.

“Ti apok…” naiyarasaasko.  Bimmangonak ket insigida nga inarakopko, kagiddan iti panagarimasa ti matak.  Kasla adda panunot ni Angelo ta inyirotna met ti arakupna kaniak.

“Tay… tay…”  Kinunana ket tinudokna ti agongko.

“He-he-he, ti apok!”  Ginelgelko ti buokna.  “Apay nga itaka laeng.”

“Kayatdaka ngamin a sorpresaen,” kinuna ni Dennis.  Adda gayam a nakatakder iti sanguananmi.

“Addaka gayam dita, nakkong.”  Kinuna.  “Ni Sally?”

“Addan dita uneg iti balay.”

Kasla adda ilenglengedna iti likodna.  “Ania dayta adda dita likodmo.”  Insaludsodko.

Mababain  a nangiruar iti maysa a Fundador sana inyawat kaniak.   “Happy Birthday, ‘Tang!”

Naimayengak, kanaganak gayam ita, diak pay ammo.  Maawatak itan no apay ti kinuna ni Jelly idi rabii.

Kinitak ni Dennis, ‘yaw-awatna pay laeng kaniak ti botelia.  Naimas ti Fundador ngem adda naisangsangayan a simmangbay ditoy riknak.

“’Mayka man ditoy abayko, nakkong.”  Inyawisko.

Natulnog nga immasideg kaniak.  Nagtugaw iti abayko.  Immarakup a kasla ubing.  Arakup nga itana laeng nga aramiden manipud idi ubing.

“Pasensiakan, ‘Tang!  Diak ingagara dagiti inbabak.”  Kinunana.

“He-he,” inyesngawko.  Pagpaglak ti luak nga agarubos.  Kasla di maiyanatup ngamin iti maysa a lakay a kas kaniak ti agsangit.  “A-ala, ‘ray siak ket adda met nagbiddutak.  Pasensiaannak met.”

Rimuk-as ni Dennis iti arakupna idi mangrugin nga aggulagol ni Angelo maigapu iti panakalipitna.

“Naawatakon kas empleado ti city hall.”  Impadamagna.

“Nasayaat, a, nakkong.”

“Inton umay a tawen.  Ditoyto nga ag-Day Cate ni Angelo.”

No saan la ngata a naalas iti maysa a lakay ti agsangit, nagnguraabak ngatan iti ragsak.  Ket ad-adda manen ti ragsakko idi sumungad dagiti dua nga adina nga adda met sagutda kaniak.  Daytoy ngatan ti kagagasatan kaniak.

G I B U S N A

Nariwet ti parbangon. Naraniag dagiti bituen iti tangatang. Ngem ti natalinaay nga oras iti ala una iti sitio Pating a masarakan iti igid iti baybay ket pinisang dagiti ariwawa dagiti pada a mangngalap nga agsagsagana a tumapog nga agkalap iti daytoy nga aldaw.

Ngem no ar-arigen, tipikal daytoy nga eksena. Nasapsapa ti panagriingmi ngem kadagiti mannalon. Diak met ketdi ibagbaga a nagaggaget kami.

Manipud iti nagtugawak a pasaplak ti parawmi, nasiputak ti yaasideg da Amang Angkuan ken ni ading Kanor. Nakaiggem ti bente sais anios nga adingko iti flashlight.

Ngem kas iti sigud, agrikrikkiarda; ket siak manen ti puon ken gapuna.

“Mandiak no kunak, mandiak!” Umal-allangugan iti parbangon ti medio nabangag a timek ti kabsatko. Iti kanawan nga imana ket iggemna ti liwliw a pagala ti ikan a susay.

“Maan-ano, aya, a kadduam ni manongmo Inso. Narigat ti agmaymaysa nga agkalap iti labes ti pudok-mayaman.” Sumarsaruno met kaniana ni Amang Angkuan. “No di la koma agpakaro toy rayumak ket duatan.”

“Ket no takrut met. Dina rumbeng ti agbalin a mangalap, bagayna ti agbalin a manikurista dita ili.” Inggararana nga insarang kaniak ti raniag ti flashlight.

“Ala wen, medio bai ti kabsatmo. Ngem dimo koma iduron iti kinabaklana. Uray nalanay ti garawna, ngem dagiti met trabaho ti lalaki ti sangsanguenna.” Inkabil ni Amang Angkuan ti gaud sana insiglot iti uneg iti paraw.

Diak man ammo, ngem diak maala ti sumingngat iti saritaanda, nupay siak ti bugas ti balikasda.

Simmalpa lattan iti bilog ni Kanor. Simmarunoak. Idi nakitak nga awan gagarawanna a mang-start iti motor, siakon ti nangiputipot iti tali iti starter. Ginuyodko. Nagpalagapag ngem nagiddep. Inulitko ngem kaskasdi a madi.

“Siak man, nakangato met ngamin ta kikitmo!” Inkidagnak ket napilitanak nga agsanud.

Inputipotna, pettat a ginuyodna. Nagandar ket immariwawa ti 15 horsepower a motor ti paraw. Nakigiddan daytoy kadagiti dadduma pay a motor a napaandar.

Hiniritan ni Kanor tapno bumara. Idi mariknana a mabalinen, pinaburbornan ket in-innut a sinarakusokna dagiti nadawel a dalluyon a kasla manglaplapped iti dalanmi nga agpalaud.

Nagpakadaak kenni Amang babaen iti panangingatok iti imak. Nakatakder ti Amang a kasla pimpiman bayat a buybuyaennkami nga umad-adayo. Namin-anon nga inarapaapna, nga iti panagsublimi ket agar-arakupkamin. Nabayagen daytoy a gagemna.

Maysa a napintas a buya dagiti silaw dagiti mangalap a naintar iti baybay. Iti adayo, maysa a linia a kasla nagsisilpo ti andap dagiti silaw dagiti paraw nga adda iti baybay. Ngem iti asideg, nasurok sangagasut a metro ti baet dagiti parawmi. Ti dadduma ket asideg ti pagkalapanna, ti dadduma ket iti adayo. Kas kadakami kenni Kanor, iti adayo a laud ti destinasionmi. Dagiti adda iti asideg, billit, barangan, bulilit, pusit, bangus ti kalapenda. Dakami nga agturong iti adayo, dagiti ikan a susay, dorado, oriles ti alaenmi. Dagiti adda iti asideg, babassit ngem adu ti mayawidda. Dakami iti adayo, maymaysa ngem dakkel ti isangpetmi.

Kaguddua oras pay laeng nga agpatpataraykami iti paraw; ket tallo nga oras a tarayenmi ti nasurok 30 a milia nga agpalaud ti baybay-Tsina. No ar-arigen, sakupenen daytoy ti international waters. Masansan a makitami ditoy dagiti lumablabas a fishing vessel, cruise ship ken cargo ship.

No kasano kaariwawa ti Barracuda a motor ti parawmi, kasta met kaulimek ti nagbaetanmi ken Kanor. Awan sintagari. Awan ti agsasao, dakes wenno nasayaat. Bangbanglesenmi ti kataymi.

No siak la ti masurot, saankami pay tumapog, kalablabas ti bagyo Karen. Nupay saan unay napigsa, ngem pinadawelna ti baybay idi nagpalaud daytoy. Kasanon ngay no agsubli? Ngem tapno awan makunkuna ni Kanor, diak a nagkedked idi ibaga ni Amang nga agkalapkami. Maysa pay, tallo nga aldaw a nakapamimidkami a mangkitkita iti baybay ta awan makatapog. Agprobproblema pay itay ni Inang Magda no sadino ti pangalaanna ti paggatang iti bagas Saan met ketdi nakakadanag ti mapan iti labes ti pudok-mayaman. Adda dagiti um-umay ta ditoy ti ayan ti pakat a payaw a kukua dagiti fisherman’s association ti barangay.

Dua nga oras a natitileng ti lapayagko iti ungor ti motor sakbay a nakadanonmi ti pudok-mayaman. Ayan daytoy ti sibibiag a bato nga in-inut ti panagdakkelna. Di pay laeng limmung-aw iti danum, ngem iti patta-pattami, dinan alaen ti duapulo a tawen ket nakalung-awton ket agbalinen a maysa a tagipuro.

Adu ti maala nga ikan ditoy, kas koma ti buslogan, dorado ken oriles. Ngem appan ti alaenmi ditoy. Buslogan ken babassit a dorado ti banniitanmi. Daytoyto ti appanmi iti susay.

Ti susay, makunkuna a kaimasan nga ikkan dagiti Ilocano iti amianan-a-laud. Nasam-it ken naraman ti lasagna. Nangruna no maideppel ti kilawen lasagna iti gumasang-a-sumam-it a wasabi. ‘Tay kunada a malipatamon ni katugangam.

Napadasanmin ti nakaala iti nasurok tallo gasut a kilo ti susay. Agsipud ta dimi naisalpa iti bilog, pinaringguyodmin tapno mayawid. Ikotmi pay laeng ita ti natarumamis a sungona. Remembrance a kas kunada iti ingles.

Insaganak ti banniit. Sinab-itak ti bassit a pusit ti sima. Inpauy-oyko lattan iti batogko. Pinawaywayak. Kasta met laeng ti inaramid ni Kanor iti sabali a liwliw.

“Nee, immirtengen.” Kinunak idi agangay. Ginuyodko ti banniitna, ket anian a ganasna idi makitak ti nasurok maysa a kilo a buslogan a naalana. “Naranaantan sa ti pangen, ading.” Kinunak iti kabsatko.

“Agawaam ketdi.” Indir-ina. Guyguyodenna ti liwliwna ta adda dimmawi.

Apagbiit a naggudua ti styrofoam box nga intugotmi.

“Ditoy ta laengen, ading. Adu ti dumawi. Numona nee, kasla pumigsa ti angin nga agpadaya-nga-amianan.”

“Ania ket ni Inson, tumakrot manen!” Kinuna ni Kanor. “Ngem, ala, huston! Inta agalan ti susay.” Kinunikonna ti liwliw. Insarunok metten tay pawaywayko.

Pinaandarna ti motor ket nagpalaudkami manen.

Awan manen sintagari. Ngem agkarkararagak a saan a pumayso ti pasimudaag ti aglawlaw iti taaw.

Bayat ti panagpalaudmi, nasabetmi ni Sebastian a pada a mangngalap a taga-Butol. Kadduana ni Pitong kas katulongan.

“Agsublikayon, dumawel ti baybayen!” Inpukkawna ni Sebastian.

Kinitak ti kabsatko, ngem kasla di namki iti patigmaan.

“Padam a takrot. Kasano ngarud a rumang-ay dagiti mangngalap no bassit la a puyot ket agkukottayo? Hah, naturedak a mangngalap.” Kinuna ni Kanor.

“Ngem sabali ti angin, ading.” Intubngarko. Ta pudno met ti in-inut a panaggutad ti angin.

“Dika man mangbuisit, Inso. Agsardeng daytoy, uray kitaem madamdama.”

Kas iti sigud, naturturay latta ti kabsatko. Awan manen naaramidak ket sinurotko lattan ti mandarna. Aginga a nadanonmi ti yan ti pagkalkalapanmi ti susay.

Nangalaak iti maysa a buslogan ket insimak iti banniit. Inpauyaoyko ket pinawaywayak iti agin-indayon a danum-baybay. Kasta met laeng manen ti inaramid ni Kanor.

“Uray maysa laeng kadi!” Intanamitimko.

Diak a kitkitaen ti kabsatko ngem palpaludipak. Palpaliiwek iti tigtignayna.

No ar-arigen, natadtadem ti kinapugotko ngem ni Kanor, ngem dakdakkel ti bagina ngem siak. Basbassitak ngem isuna. Daytoy ngata ti kangrunaan a rasonna apay a naturturay latta ti kabsatko. Ditoy laengen napananmi, manmano ti mapmapan ditoy uray kalinak ti baybay—dagiti laeng natutured a kunada. Adayo unay ken agin-indayon ti darakkel latta a dalluyonna. Yad-adayom, ngem no nadadael ti bilogen, aggauden nga agpatpatnag tapno makasubli iti daga iti daya.

Kamaudiananna, nariknak ti panagirteng ti pakatko, gimmuyod ti bangirna iti pigsa a kasapulan a pawaywayan ti nylon nga iggemko. No diak pawaywayan, mabalin a sugatenna ti imak wenno iguyodnak iti baybay. Nakaala la ketdi ti banniitko, ket iti panagriknak, dakdakkel daytoy ngem kadagiti napalabas a naalami.

“Ading, nakaala ti banniitko. Dakkel!” Siraragsak nga impadamagko.

“Agpayso!” Kinuna ni Kanor ket indissonan ti ig-iggamanna. Riniknana ti irteng. “Bassiten ti dua gasut a kilos daytoy, Inso, amangan no umabot pay tallo gasut!” Kinuna ni Kanor iti ragsakna. Ad-addan ti ragsakna idi manipud iti adayo, limmagto ti ikan a nabanniit.

“Susay, ading!” Inriawko.

Narigat nga alaen ti ikan. No gumuyod ket palusposam ti lubid, dika kontraen. Ket no limmukay ket guyodek. Iti kastoy a wagas, mabannog iti gandatna a panaglibas ngem dina maaramid ta dina kabaelan nga iparneb ti bilog. Maikaddua, bayat a nakatudok iti ngiwatna ti banniit, dumakdakkel ti sugatna ket umad-adu ti darana a rumrummuar.

Nagsinublatanmi kenni Kanor ti nangbannog iti susay. Idi agangay, timmakder ti kabsatko ta agwatwat ngata. Nagdanagak ta amanganto ketdi a duyoken ti natirad a sungo ti ikan.

“Agtugawka, ading. Baka ma-Kulianka.” Inpalagipko. Ni Kulian ket kalugaranmi a mangngalap a natay idi dinugsol daytoy ti susay. Ugali ti susay ti lumagto no nabanniitan ket addan dagiti mangngalap a naduyok babaen nataruramis a sungona.

“Ania ket ni In…” di naituloy ni Kanor ti imbagana ta bigla a ginuyodko. Nariknak ngamin ti panagwayway ti iggemko a lubid ken ti panaglayaw ti ikkan nga agpangato iti danum.

Nagna iti ulomi ti sumurok-kumurang dua metros a susay, apagisu la unay iti panangguyodko, ta naala koman ti ulona. Idi nagdisso iti danum, nanggubuay daytoy iti napigsa a kanabtuob ken ti panagparsiak iti danum-baybay.

Nagkintayeg ni Kanor. Nagkinitami. Ngem awan nangegko a panagyamanna.

“Nagdakkel!” Nakunana.

Nakurang maysa nga oras a kinagubalmi ti susay agingga naan-anay a nabannog. Idi mariknami a saanen a lumaban, inin-inutmin a ginuyodkon ti nylon.

Insagana ni Kanor ti natadem a kasla gayang nga intugotmi. Ket idi addan iti rabaw iti danum ken agdardara ti ngiwatna a nakapalokan ti dakkel a sima, insigida nga induyokna ti iggemna tapno sigurado a saanen a dumangran pay.

Maikaddua a problema, kasano nga isalpami? Ket duduakami met a mangngalapen ita. Nagawiden dagiti kakadduami. Nadagsen ken dakkel ti ikkan; saanmi a kabaelan. Ti solusion, inala ni Kanor ti kasla tangan-ima a lubid sana ginalutan ti ipos ti ikan. Ti bangir nga ungto ket insiglotna iti iposan ti paraw. Paringguyodenmi.

“Mabalintan nga agawiden, ading. Nakatsambatan!” Siraragsakak a nangibaga.

“Wen, Inso!” Insungbatna.

Ngem naimayengak iti naimatangak, agin-indayonkami metten iti kasla dua kadsaaran a balay a dalluyon. Ket sabsabali met gayamen ti angin ta adda met papug-awna.

“Dita met narikna ti panagdawelen. Kastoy gayamen kadarakkelen ti dalluyon, Inso.” Kinunana iti kabsatko. “Inyaw-awannata metten ti panagalata ti susay. Agtudtudo payen.” Innayonna.

“Itayko pay laeng ibagbaga kenka, dinak met dengdenggen.” Insungbatko ketdi. “Nagsubli ngatan ni bagyo Karenen!”

Saanen a nagtagari ni Kanor, inalana ti lubid sana inputipot iti motor, ginuyodna ngem nagbanurbor laeng ti makina. Pinamindua… pinamitlo… pinaminpat. Agdanagakon. Ket iti panagkitak, kasta met ni Kanor.

“Madin sa metten.” Nakunana.

“Hamman, ading. Masapul laeng a pabaraenta.” Pinakiredko ni Kanor nupay madandanaganak.

Inputipot manen ni Kanor ti lubid, immanges iti nauneg ket inpanna ti pigsana a nangguyod. Nagbanurbor ti motor, lima segundo, ngem nagsardeng. Pinaminsanna pay a ginuyod ket nagbanurbor a bulonnan a nagandar.

“Kunakto pay ket nga agandarka, ha ha.” Inkatawa ni Kanor.

Ngem idi agrubbuatkamin nga agawid, dimi met ammon ti laud ken daya, ta lumingid ti darakkel a dalluyon. Uray ti tudo ket mangilawlaw-an. Masapul a dimi sabten dagiti kasla balay a dalluyon tapno dikami mabalintuag. Paigidanmi laeng tapno naanayas.

“Ditoy ti daya.” Ig-iggamak ti kompas. Kasla ngamin nabasak ti adda iti panunotna. Pinaburborna ti motor. “Agawidtan, Inso!” Kinunana.

Pinanurnor ni Kanor iti baet dagiti dalluyon ti paraw. No kitaen iti tangatang, kasla iit ti paraw a naglugananmi agsipud ta napalikmutankami iti nagdarakkel a dalluyon a kasla kayatna a manglapped iti dalanmi.

Bayat nga agtartaray ti paraw, inalak ti maysa a ti kasla tangan-ima a lubid. Ingalotko ti bagik iti paraw.

“Igalotmo ti bagim, ading. Maniguradota, ta amangan laeng…”

“Takrot! Kagurgurak man dayta nga ugalim, Inso.” Inyingarna ketdi.

Saan sa naala ni Kanor ti adda iti panunotko. Ta uray ket naturedka, no kasla pasdek dagiti dalluyon a mangbangen, awan serserbina.

Kagiddan ti pabigla a panagangin, bimmulos manen ti bayakabak ti tudo a nangbabasa kadakami.

Agan-andar ti paraw ngem kasla di nga umal-alis. Agingga nga iti masungadmi, adda ti maysa a dakkel a dalluyon a kasla tallo kadsaaran ti balay ti katayagna a mangtupak. Ginandat nga iliklik daytoy ni Kanor, ngem dina naisikko ti bilog, ket iti panagbittak ti ambayong, iti mismo ayanmin ti naggaburanna. Naguni a kasla dinamita ti panagbittak ti dalluyon ket inalun-onnakami nga inrareb iti taaw.

Naipullasitak. Nainomko iti naapgad. Nariknak ti panaget-et ti siglot ti lubid iti siketko.

Idi tumpawak, nasurok lima a metro ti kaadayok iti paraw. Ngem iti adatna, idi rugiak ti aglangoy nga umasideg iti paraw, guyodennak ti dalluyon nga yadayo. Adda ti gundaway nga addaak iti ngato ti dalluyon, adda met iti baba ti paraw.

Nalagipko a nakasiglotak gayam. Iniggamak ti lubid ket isun ti ginuyodko. In-inut nga umas-asidegak. Agingga a nakasalpaak iti paraw. Ngem ayan ni ading? Awan met ditoy. Inpalawlawko ti panagkitak iti laud ken daya; iti amianan ken abagak. Nakitak ti imana nga agpaypayapay. Diak pinanunot ti butengko iti dayta a gundaway, timpuakak iti danum ket pinilitko nga asitgan.

Idi timpawak, addan iti asidegko ni Kanor, ginaw-atko ti imana ket pinetpetak a naimbag. Inarakupko idi aginnasidegkami tapno dinakami pagsinaen ti dalluyon.

“Sika ti mangguyod iti lubid tapno makaasidegta iti paraw.” Inmandarko.

Simmalpakami iti paraw idi makaasidegkami. Kasta la unay ti bannogko. Mariknak ti panagapges ti karubokobko gapu iti panakainomko iti danum-baybay.

Binirokko ti galon a nangikargaanmi iti inumen a danum. Awanen iti uneg iti paraw. Uray dagiti styrofoam box a yan ti kanenmi ken naalami nga ikan ket awanen. Ti motor ket natinnag payen. Ti adda laengen ket ti nakagalot a gaudmi ken tabo. Ti susay ket awanen ta nawarwar ti lubid. Ngem ti nagdanagak ta in-inut a marneb ti naglugananmi. Masapul a bakasanmi ta bayat a mapunpunno ti danum, lumlumned a karkaro.

“Kasano daytoyen, ading, lumneden ti paraw!”

“Panawanta daytoyen.” Kasla di nagpanunot nga insungbatna. Timmakder.

“Ania aramidenta ngay?”

Saan a nagtagari ni Kanor, nagtalangkiaw ketdi. Nagsaltek ti imatangna iti maris amarilio a banag a tumtumpaw.

“Umasideg ta idiay pataw ti payaw. Saanta a maan-ano idiay.”

Limmagtoak manen iti danum ket linangoyko ti yan ti dram. Uray ket nakasiglotak iti paraw, mabalinnak lattan guyoden ni Kanor no diak kabaelan a langoyen.

Ngem kaasi ti Apo, nagaw-atko ti dram. Winarwarko ti lubid ket ingalotko iti dram. Ginuyodko idi agangay. Idi asidegen, bimmalasiwen iti dram ni Kanor

Pinetpetak a naimbag ti landok a timmingraraw iti dram. Inyarakupko ti bagik. Kasta met ti inaramid ni Kanor.

“Ania ngata orasen?” Indamag ni Kanor kaniak.

“Manipud kaadda ta iti baybay, diak pay nakita ti init.” Insungbatko.

Mangrugin a mariknak ti bisin, ken panagkakapsutko. Kasta ngata met ni Kanor isu a nagdamag ti oras. Nangruna ta nagpigsa ti angin nga adda singinna a pumalsiit a tudo. Kasla agpigerger ti bagik iti lammiis.

Ti pataw a dram, uray ania ti mapaspasamak, sigurado a saan a lumned. Simmurotkami iti panagindayonen ti dalluyon. Agpababa nga agpangato. Kasta met ti paraw a nakagalot. No dadduma, addakami iti nakangatngato a paset ti dalluyon ket makitami ti mangliwengliweng a taaw. Ket no dadduma, addakami iti baba, ket mabaludkami iti nanglikmot a dalluyon.

Agarup ngata alas otso iti rabii idi agpatangkami nga agkabsat. Diak ammo no nakaturogak wenno nailibay la ti panunotko iti panakirakepko iti pataw bayat a yin-indayonnakami ti dalluyon nga aw-awengan ti apros ti tudo ken angin. Awan pay nagbaliwan ti panawen. Nadursok ti angin ken naalikuteg ti danum.

“Kimmapsut sa metten, Manong.” Nakuna ni Kanor a nakapakleb a nakaarakup iti dram.

“Wen, ading, mariknak ket addan ti nagkapsutanna.” Insungbatko. Ngem awan kinapudnona ti insawangko. Kasla pimmigsa pay ketdi ti nadawel a panawen.

“Aggurudugod ti tiankon!” Kinunana.

“Agpadata ti marikna, ading.” Isu ti nakarawak nga insungbat.

“Ngem naturedta, Manong.” Kinunana. Diak ammo no namin-anon a nangegko kenkuana ti Manong—bisinko la ngata wenno bisinna. Ngem pakaragsakak ti panagdaydayawna ita kaniak.

Diak maalak ti tuturogak iti daytoy a rabii. Kasla nalabes met ti indayon ti dalluyon ta kasla met pasdek ti kadakkelna a mangilili kaniami. Wenno denggek ngata ti sonata ti angin ken tudo a mangpaturog kaniak iti agpatnag? Diak ngata mabatibat iti daytoy a sonata ken panangilili ket diak makariingen kabigatanna?

Diak ammo, makaammon, basta nakapaklebak a nakaarakup iti pataw. No lumnedkami wenno maisayyokami iti adayo, gasaten no agbiagkami pay.

Adda nagbaliwan ti panawen idi makariingak, kasla kimmapsut ti saplit ti angin ken awanen ti naipatto-pattok a bayakabak. Adda dagiti gigante a dalluyon ngem addan lailonan.

Nalamiis ti parbangon; ngem ad-adda ti panagkirraos ti tian ti kabusorko.

“Kasla awan lisi ni patay kadata, Manong: dalluyon, kalambre, bisin, pudot, buteng… rangrangkayento dagiti pating ti bangkayta.” Nakakita iti tangatang ni Kanor. Nagladingit met dagiti matana.

Pakiridek koma ti nakem ti kabsatko ngem uray ti bagik ket mangrugin nga agkulpa ti panunotko.

Limmabas iti sanguanak ti berde a bulong ti aragan. Insigida nga sinig-awatko ti bulong ti ruot ti baybay. Miningmingak. Kasla makabsog a taraon.

Malaksid laeng kadagiti nangisit a sidingna ken ti nalamuyot a siit iti bulongna, awanen ti mangipawil iti panagbalinna a taraon. Addaan iti bukel ti kasla ar-aritos iti baybay ken bulbulong a kasla maysa a nateng a naimas nga ipauneg.

“Padasem daytoy, ading. Kasla ngata uggot ti kamote ti ramanna.” Inpurwakko ti aragan iti kabsatko.

Idi naiggaman ni Kardo, insigida nga insubona. Nasayod a nagdiretso iti tianna. Nangisubo manen ket nginalngalna manen. Naibusna. Ket nagbirok iti sabali, nakakita iti tumtumpaw ket insigida nga inalana. Insubona manen.

“Naapgad ta naggapu iti danum-baybay, ngem mayat met ramanna.” Indil-ag ni Kardo.

Saannak a nagtagari. Idi lumabas iti sanguanak ti maysa raay a bulong ti aragan, inalak met. Insubok. Nginalngalko. Ngem nagsagud iti karabukobko ti umadat a naapgad a ramanna. Langana met laeng gayam ti naimas. Diak kabaelan ti mangan iti kastoy a ruot ti baybay. Nupay kasta, inpadasko manen ti nangisubo iti bulong. Ngem bayat a ngalngalngalek, sinabet ti tianko ket inbakkuarko.

“Kontraen ti tianko.” Kinunak.

“In-inut laeng, Manong.” Ni Kanor.

Ngem madi a talaga. Agkedked ti tianko a mangipauneg iti aragan.

Saanen a nagtagari ni Kardo. Ap-apalak. Kasla uggot ti kamote a saluyotenna nga ipauneg uray saan a naluto ti aragan.

Sakbay a nadanon ti tengnga aldaw, awanen ti napigsa a tudo ket agbirbirok ti init iti sumiripanna iti ulep. Pakaragsakak ta uray kaskasano ket mabawasan ti danagmi iti nakaro a dawel ti panawen.

“Itay pay laeng nga agbibineg dagiti imak ken sakak.” Kinunak kenni Kanor.

“Dimo madlaw, kimmapsuten ti angin. Barbareng intono bigat ket nasirnaatton.” Insungbat ketdi ni Kanor a kasla dina nangngeg ti imbagak.

“Matayak ditoyen, ading… agkakapsutakon.”

“Dika man agkasta!” Inlaawna. Diak ammo no gapu iti rurodna wenno gapu iti butengna.

“Ngem no kas pangarigan laeng—masarakanda koma ti bangkayko, tapno iti kasta ket mapadasak ti mapasiaman.”

“Pangaasim, Manong Inso, dika agsarita iti kasta. Sibibiagta pay. Adda pay namnamata. Adu pay dagiti banbanag a masapulta nga aramiden.”

Saannak a simmungbat manen. Nagari ti ulimek. Ngem kalpasan ti tallo a minutos, binurakna ti ulimek.

“Mapanpanunotko ngamin ita ti adu a basolko kenka, Manong Inso. Dagiti diak panangikabkabilangan ken panangipateg kenka. Dagiti nagubsang a galadko kenka?”

“Awan daydiay kaniak, ading.”

“Ammok, ta napategak ngarud kenka a kas kabsatmo. Idi kalman laengen, namindua nga insalakanmo ti biagko. Nagbiddutak idi imbagak a takrotka. Nakaturturedka, Manong. Dimo ginina dagiti dalluyon a manglapunos kenka tapno isalakannak. Dimo pinanpanunot ti pananglalaisko kenka.”

“Maawatak ti riknam, ading. Awan ti rumbeng a pagdanagam. Agkabsat ta ngarud.”

“Kayatko ti dumawat iti pammakawan kenka. Hala, dimo kasapulan nga ibaga a pakawannennakon, ta ammok met a napakawannakon. Ngem sapay koma, ta adda pay gundaway nga agsubadak met kenka.”

“Maragsakanak kadagiti nangegko kenka, ading.” Insungbatko.

“Dika gayam kabaelan a makita a kasta. Itak laeng narikna ti pategmo a kas kabsatko, Manong Inso. Ket ikarik, agkuyogta… nga agawid… wenno matay ditoy.”

Addan dagiti bituen a nangarkos iti nasipnget nga aglawlaw idi nadanon ti rabii.

Ngem kagiddan iti panakigayyem ti panawen ti ipapanaw metten ti naan-anay a pigsak. Mawawak, mabisinak, agkakapsutak.

“Mawawak!” Kinunak iti kabsatko.

Saan a nagtagari, ngem idi kuan, nangegko ti panagtapogna iti danum-baybay. Winarwarna gayam ti lubid ket linangoyna ti paraw nga adda iti asidegmi. Ginaw-atna ti nakatali a tabo. Simmalpa iti paraw ket inin-inotna a kinarasan daytoy. Bayat a makirkirasan ti bilog, in-inut met a lumunglung-aw.

Idi nalpasna, naginana bassit. Nagala manen ti aragan ket nangan manen. Nangipurwak kaniak ngem diak a pinidot.

Naglangoy a nagsubli iti yanko ni Kanor. Winarwarna ti galotko.

“Kabaelan pay ti aglangoy, Manong?”

Nagwingiwingak ta dayta ti pudno. Aglalatoyen ti laslasagko iti panakauperna iti danum. Agkakapsuten ti bagik ta awan ti kinnankon iti uneg iti dua nga aldaw. Ket kayatko a mabasa ti karabukobko iti danum. Uray ania a danum, di la ketdi naapgad.

Ginuyodna ti paraw. Simmalpa. Insarunonak nga imbangir iti paraw. In-inayad nga inpatugawnak iti iking.

Inala manen ti tabo. Intedna kaniak.

“No makaisboka, ditoy Manong.”

Innalak ti tabo, ket immisboak. Tinungpalko ti bilinna a diak ibelbelleng. Inyawatko kenkuana idi agangay.

Ngem insublina kaniak. “Uminomka pay, Manong!”

Nakigtotak iti imbagana. Kinitak ta bareng agang-angaw laeng. Ngem nakaserserioso ti rupana.

“Awan sabali nga inumenta. Ti danum baybay ket naapgad unay. Daytoy ti kasayaatan nga inumenta.”

“Diak kayat!” Impettengko. Isbok inumek ketdin. Insimpak ti likodko iti paraw ket inyiladko. Nasiputak ti panangala iti tabo. Nasiputak pay ti panangingatona ken panangidennesna iti bibigna. Nasiputak ti pananginumna iti isbok. Makaduldul-okak.

Inkidemko laengen dagiti matak ta kuyepyepennak.

Nakariingak nga aggagaud ni Kanor. Ginandatko ti bimmangon ngem nadagsen ti bagik. Inpilitko a mayangad ti ulok ngem maulawak. Insanggirko ti bagik iti iking ti paraw.

“Nakalabesta met ketdin iti pudok-mayaman.” Kinunana.

“Kasanon naammuan ti daya?” Nasaludsod.

“Adda bituen idi rabii ken adda init ita.”

Nagtung-edak. Ngem kayat manen ti bagik ti agilad latta. Agay-ay-ayam iti panunotko no kasanokami makaawid. Tallo nga oras a nagmotorkami a nagpalaud iti kapartak a 50kph, sumurok-kumurang. Agarup 35 a milia ti kaadayumi iti daga. Kasano a makaawidkami ita?

Insardengna ti panaggaudna. Inalalayannak iti panagiddak.

“Pilitem ketdi ti mangipauneg, Manong.” Nangala iti aragan ket inyasidegna iti ngiwatko. Kimmitabak ngem kaskasdi a rummuar latta. Insarunona ti isbo nga adda iti tabo, inbatogna iti bibig ket inyungapko ti bibigko. Ngem idi maramanak ket nagkubbuar ti tianko.

“Huwaarkk! Warkkk!” Nagsarwaak.

Nagdadagsen manen ti matak ket awisennak a mailibay manen. Ti naudi a napuotak ket ti ikikidem ti matak.

Sagpaminsan, makariingak, diak ammo no ania nga oras. Ket makitak nga aggagaud latta ni Kanor. Ngem ti maudi a napuotak a panagmulagatko ket idi nakasanggir iti parawen, saanen nga aggagaud. Ket kasla nasiputak ti nalamuyot a panagwingiwingna.

Iti rabiina, nakariingak a kasasaonak ni Kanor. Ammok lattan, uray itay awan puotko ket kasarsaritanak. Naliday ti timekna. Kas kaliday ti planetas a Venus ken Jupiter a mangmatmattider kadakami ti dayta a rabii.

“Ania ngarud, Manong, no ditan makalasat ditoy, isu ngatan ti gasatta nga agbibiag kas maysa a mangngalap… ti matay iti danum. Ngem sapay koma, ta uray bangkaytanto laengen ti masarakanda tapno iti kasta ket mapadasanta met ti maipunpon ken mapasiaman. Maymayat met laeng ngamin no makararaganta. Ta bareng mapalag-an ti basolta. Nangruna ket ngaruden kaniak. Adu unay ti nagkamtudak gapu iti panangtagtagibassit ken pananglalaisko kenka. Ti laengen awan as-asinna a panangtratarko kenka ket maysa a dakkel a basol.

“Ammok a mangmangngeknak, isu a gundawayko met daytoyen a dumawat iti pammakawan kenka. Pakawannenak koma, Manong Inso. Ti laeng ikalkalikagumko ita, ti agbiag ta pay tapno maaddaannak iti gundaway a mangpunno kadagiti nagkurangak kenka. Tapno iti kasta ket ipariknak kenka ti panagayat ti maysa a kabsat, kas maysa nga adingmo.

“Aw-awaganka iti takrot, ngem namindua nga insalakanmo ti biagko. Ket ita, siak metten ti mabutengen. Mabutengak a matayka, mabutengak nga agmaymaysa nga aglayag iti taaw a kasla awan ungtona. Nabannogak metten manong, mabisin ken mawaw.”

Inkarigatak nga inmulagat ti matak. Kayatko nga iparikna a natibker pay laeng ti nakemko nga agbiag. Miningmingak ti matana. Ket idi makitana nga immisemak, immasideg. Ket iti umuna a gundaway… inarakupnak ti kabsatko.

Kayatko ti agsao, ngem awan sumngawen a timekko. Inirutak laengen ti arakupko pasimudaag a kasapulanna a dangadangen ti agdama a laklak-amen iti aglawlaw ti baybay.

Napanna inala ti tabo nga ammok lattan a naglaon iti isbo, nangala ti lupot ket inbabasana iti baso. Indapadapna daytoy iti bibigko. Kas met laeng ti inaramidna kenkuana. Idi naaramidnan, insimpanan ti bagina ta maturog metten.

“Agkararagta, Manong.” Ket inniggamanna ti dakulapko.

Agbannawag. Diak ammo no tagtagainep wenno us-usto, adda nangegko nga ariwawa nga andar ti bilog. Adda pay nangegko a balikas. Kayatko nga imulagat ti matak ngem diakon kabaelan nga ibukirad.

“Adda tao ditoy, kasla nataydan!” Kinunada.

Gibusna.